Zebrała – Anna Bednarz (edycja), aktualizacja 20/01/2026
Magierka – znana również pod nazwami: batorówka, czapka węgierska, krakowianka, krymka, pończocha, ślachmyca czy żarna – stanowi tradycyjne męskie nakrycie głowy wykonywane z wełny. Etymologia terminu „magierka” wywodzi się od węgierskiego słowa Magyar, oznaczającego „Węgra” lub „węgierski”, co jednoznacznie wskazuje na pochodzenie tego typu nakrycia głowy z kręgu kultury węgierskiej. W polskich źródłach historycznych wzmianki o magierce pojawiają się już około 1600 roku.
Magierki powstawały najczęściej poprzez dzierganie na drutach, a następnie filcowanie, choć znane były także warianty szyte z sukna. Różnorodność technik wykonania oraz form i barw sprawiła, że stały się one rozpoznawalnym elementem polskich strojów ludowych w wielu regionach kraju. Do najbardziej znanych odmian należą: magierka krakowska, podgórzańska, zamojska, żarna rzeszowskie oraz krymka.
1600 r.
Prof. Irena Turnau tak pisała o magierce1:
„(…) na przykład w 1567 r. wymieniono „czapkę czerwoną prostą pilśniankę”. Od około 1600 r. zaczęto używać w spisach także nazwy m a g i e r k a, dokumentującej wpływy węgierskie. Wpływy te były szczególnie silne w odniesieniu do nakryć głowy. Produkcja filcowych nakryć głowy na Węgrzech i w Słowacji była znaczna toteż importowano je przynajmniej do Małopolski.”
1841 r.
Józef Ignacy Kraszewski wymienia magierników w Wilnie2:
„Magiernicy, Pończosznicy, Kiecarze. Tych cechu artykuły opisał Magistrat w r. 1684 d. 19 Sierpnia (46)— Ołtarz Ś. Sebastjana u Bernardynów— Cech składał się tylko z Katolików i Unitów— Próby na otrzymanie Majstrostwa były następne:— Zostając Mistrzem Cechu Magiernickiego trzeba było Kapelusz Kosmaty z wełny klepowaty lub walony wystawić. 2. Sulejaty po same biodra także klepowate albo walone i magierkę kosmatą bez wady żadnej. Pończosznik na trzech iglicach pończochy wzorzyste miał zrobić z czystej wełny. Sukiennik szlak różnobarwny— Kiecarz Kieceę i burkę. Przyjęto do tego cechu Kapeluszników, Bierletników, Kiworników (47). Kiecarze, sukiennicy magiernicy włączyli się r. 1697 (48) do cechu kuśnierskiego.”
1861 r.3
„Magierka. Czapka węgierska, za jeden z przedniejszych ubiorów poczytywana, kiedy Rysiński w przypowieściach swoich powiada: „koń turek, chłop mazurek, czapka magierka, szabla węgierka.“ — Kupowano nie tylko w Węgrzech, lecz i w Gdańsku magierki. Klonowicz. Sprowadzano je kopami do Litwy, albo miękki i miąższy barchan, czy sukno, z którego je robiono, patrz instr. cel. litew. vol. leg. IV, s. 360, rok 1650. Za magierką noszono pióro. Paprocki Biesiady roskoszne Bałtyzera. W ćwiczeniach rycerskich dowodem sprawności było, gdy kto gładko wziął kopią pierścień, arkusz papieru z ziemi, albo magierkę. Starowolski Reformacyja obyczajów polskich.”
„Cudzoziemskiego autoramentu wojska późno już nastały i z niemiecka były ubrane: czechczery, rajtuzy, szarawary, kurtka, kiwior, kołpak, magierka lub konfederatka, skromnym aż do naszych prawie czasów były ubiorem wojskowych.”
1876 r.4
Lucyan Tatomir w „Podręczniku geografii Galicyi z 1876 r.:
„Magierki tynieckie i śląskie
Głowy nakrywają albo kapeluszem stożkowatym, opasanym grubą na palec, kolorową, wełnianą szmellką, barankiem, i szeroką aż pod wierzch, aksamitną przepaską, za którą świeci zatknięte już pawie piórko, już też kwiatek jaki i świecidło, albo wełnianą magierką, robioną albo na drutach w Tyńcu, albo we fabrykach szląskich, którą gdy zimno, zaciągają furmani i flisacy na uszy, wdziewając na nią jeszcze kapelusz.”
1892 r.
1898
1900
1922
Seweryn Udziela: Wełniane wyroby drutowe w Tyńcu pod Krakowem.
Przemysł, Rzemiosło, Sztuka 1922
1952
Eksponat z Muzeum Etnograficznego w Krakowie:
Elżbieta Pobiegły – art muz
2018
Jak się okazuje i dzisiaj możemy kupić profesjonalnie wykonaną magierkę, czyli najpierw wykonaną na drutach według tradycyjnego wzoru, a później filcowana i odpowiednio modelowana. W ofercie firmy hobby-welna.pl znajduje się aż 8 różnych rodzajów czapki tego typu. LINK
Przypisy, linki
- Turnau I., Ubiór narodowy w dawnej Rzeczypospolitej ↩︎
- Kraszewski J. I., Wilno od początków jego do roku 1750, Vol. 3, LINK ↩︎
- Gołębiowski Ł., Mrozinski J., 1861, Ubiory w Polsce od nejdawniejszych czasów aż do chwil obecnych sposobem dykcyonarza ulożone i opisane, LINK ↩︎
- Tatomir L., 1876, Podręcznik geografii Galicyi, LINK ↩︎