Kategoria: 2025

Kim jest Helenka?

Anna Bednarz Dziecko w historii polskiego dziewiarstwa. Artystka, dziewiarka i prządka, autorka youtubowych „Heheszków” – Łucja Stachurska, znana również jako … More

Kwiat paproci

Kwiat paproci w polskich podaniach ludowych jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych motywów mitologicznych, wywodzącym się z dawnych wierzeń słowiańskich, silnie … More

Parzenica

„Podhalańska parzenica, najpiękniejsza haftowana ozdoba góralskiego stroju, zaciekawia każdego widza dekoracyjnym zespołem barw i gotycką formą. Dziwaczny jej kształt, nadający … More

Magazyn Puch – wszystkie numery

Nasze prababki i babki nie mogły nawet marzyć o takiej różnorodności i technologii wspierającej ich pasję, trudno więc porównywać tamte czasy z dzisiejszymi, lecz jedno pozostaje niezmienne i pewne – potrzeba nam pięknych, inspirujących publikacji.
Magazyn Puch jest odpowiedzią na tę potrzebę, dlatego jego pojawienie się było niezwykłym wydarzeniem w polskim świecie dziewiarskim i rękodzielniczym. Pomimo nieograniczonego dostępu do zasobów internetowych, wiele osób tęskni za bardziej namacalnym doświadczeniem – za takim komfortowym momentem, kiedy można usiąść w ulubionym fotelu z filiżanką herbaty czy kawy i zanurzyć się w drukowanej lekturze.

Rękawice polskie – Strojne Kresy

Nazwa i wzór to inspiracja wzoru zaprezentowanego w styczniu ub.r. na wystawie „Strojni Kresowiacy” w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu. Oryginalny … More

Podsumowanie badań – 2025 r.

Rozpoczynając pracę nad historią polskiego dziewiarstwa, odkryłam, że wbrew początkowym przekonaniom materiałów historycznych, etnograficznych, muzealnych i publicystycznych zwiazanych z tych tematem jest zaskakująco dużo. Równoczesne podejmowanie wszystkich wątków prowadziło mnie jednak do narastającego chaosu informacyjnego i utrudniało pogłębioną analizę poszczególnych zagadnień. Z tego względu zrodził się pomysł uporządkowania badań poprzez podział pracy na konkretne kategorie dziewiarskie. I tak, rok 2025 stał się Rokiem Polskich Rękawic i Rękawiczek Dzianych, a rok 2026 Rokiem Polskich Swetrów.

Symbolika gwiazdy

oprac. Anna Bednarz Motyw gwiazdy w Polskiej Kolekcji Wzorów „Według dawnych wierzeń ludowych każdy człowiek rodzi się ze swoją własną … More

Pszenica jak rękawica (Gawęda 1)

Przypuszczalnie to właśnie z okolic Krakowa umiejętności dziewiarskie zawędrowały na Podhale. Materialnym świadectwem tych wpływów są charakterystyczne wyroby dziane, zdobione podobnymi do tynieckich wzorami skandynawskimi, spopularyzowanymi w latach 30.–50. XX wieku, a do dziś wykorzystywanymi przez podhalańskich wytwórców. A może było inaczej? Może ten popyt na norweskie rękawice przybył do Tyńca właśnie z narciarskich stoków w Tatrach?

II Ogólnopolski Konkurs Dziewiarski – galeria nagrodzonych prac

„Koń ten był wyjątkowej urody. Sierść miał nie siwą, lecz wprost białą niczym śnieg, a oczy jasnoniebieskie. Wielkością przewyższał inne konie, bo mierzył przeszło dwa metry w kłębie. Wyglądał dostojnie. Gdyby ktoś się ośmielił wyrwać choć jeden włos z grzywy lub ogona, obwołano by go wielkim grzesznikiem. Koń był bowiem święty. Boski wierzchowiec miał nieziemskie przymioty. Potrafił wywróżyć rezultat walki.”

Wzornictwo z grobu św. Antoniego w Padwie

Analiza tkanin odkrytych w grobie św. Antoniego z Padwy (†1231) dostarcza kolejnego argumentu na rzecz tezy, że ornamenty uznawane w XIX wieku za charakterystycznie „norweskie” bądź „ludowe” mają znacznie wcześniejsze, średniowieczne pochodzenie. Wzory geometryczne i roślinne, widoczne w zachowanych fragmentach jedwabnych tkanin, wykazują wyraźne analogie do motywów obecnych w sztuce tekstylnej Europy Północnej i Środkowej.

Odkrycie to potwierdza, że wiele form dekoracyjnych, później utożsamianych z tradycją lokalną, funkcjonowało już w XIII wieku w obrębie śródziemnomorskiego kręgu kulturowego, a ich rozprzestrzenienie było wynikiem szerokiej wymiany artystycznej i handlowej.

2025 – Rok Polskich Rękawic i Rękawiczek

PDF DO POBRANIA
W styczniu bieżącego roku rozpoczęliśmy działania na rzecz odtworzenia i ochrony polskich tradycji wykonywania rękawiczek dzianych na drutach oraz dzierganych na szydełku. Inspirację stanowiły dla nas doświadczenia środowisk dziewiarskich z Litwy i Łotwy, gdzie praktyki te są nie tylko formą twórczości artystycznej, lecz także elementem ochrony dziedzictwa kulturowego. W polskich zbiorach muzealnych zachowało się niestety niewiele rękawiczek dzianych, dlatego informacje o związanych z nimi tradycjach czerpiemy przede wszystkim z opisów zawartych w źródłach etnograficznych.

Architektka swetrów

„Sweter norweski – jeżeli się go posiada kwestia opału schodzi na plan dalszy.” W roku 1946 nic nie stało na przeszkodzie, aby zaprojektowała go polska projektanktka z Zakopanego.

Edukacja – certyfikaty dziewiarskie TKGA

W świecie dziewiarstwa pasja i praktyka to fundament, ale czasami szukamy sposobu na formalne potwierdzenie swoich umiejętności. Właśnie do tego służą certyfikaty oferowane przez The Knitting Guild Association (TKGA).

Mitenki z 1877 r.

PDF DO POBRANIA
Mitenki opublikowane w „Tygodniku Mód i Powieści” z 1877 roku są subtelnym świadectwem dawnej elegancji i dbałości o detale w kobiecej garderobie. Delikatne i ozdobne, niegdyś stanowiły wyrafinowane uzupełnienie stroju, a dziś mogą być zarówno pięknym elementem stylizacji inspirowanej historią, jak i praktycznym dodatkiem do bluzki czy sukni. Dzięki zachowanemu opisowi wykonania możliwe jest ich samodzielne odtworzenie, co pozwala nie tylko docenić kunszt XIX-wiecznego rękodzieła, ale także nadać współczesnym kreacjom wyjątkowy, retro charakter.

Hodowla owiec w Polsce – opłacalność, dopłaty (na tle krajów UE, porównanie Szwecja, Finlandia)

Statystyki są nieubłagane: owczarstwo w Polsce stoi na niskim poziomie. Dane wskazują, że Polska wśród członków Unii Europejskiej zajmuje trzecie miejsce od końca pod względem zagęszczenia pogłowia owiec – na jedną owcę przypada średnio aż 117 ha. Gorzej wypadają jedynie Szwecja i Finlandia – państwa o znacznie surowszym klimacie oraz większym udziale terenów leśnych i górzystych. W porównaniu z nimi Polska dysponuje bardziej sprzyjającymi warunkami do hodowli owiec, takimi jak łagodniejszy klimat czy większa dostępność użytków zielonych.

III Ogólnopolski Konkurs Dziewiarski

Z przyjemnością informujemy, że Muzeum Dziewiarstwa objęło swoim patronatem Ogólnopolski Konkurs Dziewiarski – wyjątkową inicjatywę organizowaną od 2023 roku w polskich mediach społecznościowych, której celem jest promowanie polskiego rzemiosła dziewiarskiego.

III Ogólnopolski Konkurs Dziewiarski prowadzony będzie w zamkniętej grupie na Facebooku i potrwa od 17 października 2025 do 13 czerwca 2026.

Biblioteka

Owczarstwo, Hodowla owiec

Przędzalnictwo

Edukacja, Programy nauki, Podręczniki szkolne

Prace naukowe, popularno-naukowe, monografie, zasoby biblioteczne

Słowniki, katalogi

Dziewiarstwo maszynowe i przemysłowe, podręczniki szkolne

Podręczniki, samouczki, wzory – Druty

Podręczniki, samouczki, wzory – Szydełko

Francja

aktualizacja 09/09/2025

Rola Francji w historii dziewiarstwa (cz. 1-6 plus dodatki)

Polskie książki dziewiarskie

Szczególną uwagę przyciąga najstarszy eksponat w kolekcji Marii Szkop – francuskie wydanie „Encyklopedii prac kobiecych” autorstwa Thérèse de Dillmont. Przełom w jej karierze nastąpił podczas podróży do Paryża na Wystawę Światową w 1880 roku, gdzie poznała Jeana Dollfus-Miega, właściciela firmy DMC. Zafascynowany jej pomysłami, zaprosił ją do współpracy i przekonał do przeprowadzki do Dornach pod Miluzą (Francja), gdzie artystka otworzyła warsztat oraz szkołę haftu. Dillmont opublikowała szereg książek poświęconych sztuce haftu, z których największy rozgłos zdobyła „l’Encyclopédie des ouvrages de dames”. Dzięki swoim badaniom zgromadziła tysiące przykładów haftów ludowych, tkanin i motywów etnicznych z całego świata, które stały się bezcennym źródłem inspiracji dla niej oraz jej uczennic.

Francuskie ścieżki w badaniach prof. Ireny Turnau (French Paths in the Research of Professor Irena Turnau)

Profesor Irena Turnau pozostaje niezmiennie mentorką wyznaczającą kierunki badań, i to nie tylko dla nas – badaczy koncentrujących się przede wszystkim na historii polskiego dziewiarstwa. Jej dorobek stanowi również punkt odniesienia dla uczonych z innych krajów Europy i Ameryki, którzy traktują ją jako autorytet w dziedzinie historii rzemiosła włókienniczego.
O wyjątkowym znaczeniu i trwałej wartości badań prof. Turnau świadczy fakt, że jej prace są wciąż szeroko cytowane i przywoływane w literaturze międzynarodowej, zarówno w opracowaniach o charakterze naukowym, jak i w publikacjach o mniejszym znaczeniu merytorycznym. Stanowią one istotny fundament nie tylko w badaniach nad historią dziewiarstwa, lecz także w szerszej perspektywie badań nad dziejami rzemiosła włókienniczego. Można wręcz odnieść wrażenie, że dorobek polskiej uczonej cieszy się obecnie większym uznaniem w środowiskach badawczych za granicą niż w Polsce (co potwierdzają liczne przykłady recepcji jej prac w obiegu naukowym).

Francuska podróż w czasie – Luwr

Tapiseria „Le Travail de la laine” ukazuje sceny przedstawiające kolejne etapy obróbki wełny, od pozyskiwania surowca po jego przygotowanie do tkania. W kompozycji można wyróżnić między innymi scenę strzyżenia owcy, czyszczenia i sortowania runa, czesania oraz przędzenia czy przewijania gotowej wełny. Poszczególne epizody ukazane zostały w realistyczny sposób, z dbałością o szczegółowe oddanie narzędzi, gestów i elementów stroju. Dzięki temu tapiseria stanowi nie tylko obiekt dekoracyjny, ale także niezwykle cenne źródło ikonograficzne dla badań nad historią technik włókienniczych.

Francuskie wzorniki tekstylne i podręczniki dziewiarskie

Obecność francuskojęzycznego podręcznika w zbiorach polskiej szkoły we Francji, a później polskiej Biblioteki Narodowej, nie tylko dokumentuje drogę przenikania francuskich technik dziewiarskich do naszych tradycji rzemieślniczych, lecz stanowi także świadectwo kulturowych i edukacyjnych więzi między oboma narodami. Co więcej, „Le Livre du Tricot” jest obecnie najstarszą publikacją o tematyce dziewiarskiej w naszej Bibliotece Narodowej.

Dlaczego zmieniliśmy nazwę?

Warto pamiętać, że granice Polski wielokrotnie zmieniały się w ciągu ostatnich stuleci, a wraz z nimi przesuwały się granice tego, co dziś nazywamy „polskim dziewiarstwem”. Chcemy to dziedzictwo nadal pielęgnować, ale jednocześnie badać jego związki z kulturą rękodzieła naszych sąsiadów — i nie tylko. Nowa nazwa lepiej odzwierciedla tę otwartość oraz naszą chęć budowania szerszego spojrzenia na dziewiarstwo jako zjawisko kulturowe i społeczne.

Bibliografia historii dziewiarstwa przed rokiem 1600

Bibliografia historii dziewiarstwa sprzed 1600 roku powstała jako projekt nieistniejącej już Grupy Historii Dziedzictwa Wczesnego (Early Knitting History Group), założonej przez Montse Stanley. Jej pierwotnym autorem był Richard Rutt, a pracę kontynuowała następnie Lesley O’Connell Edwards. Bibliografia została przyjęta do publikacji w Bulletin du CIETA, nr 77 (2000), w listopadzie 1999 roku. Od tego czasu udało się jednak odnaleźć kolejne źródła.

Niniejszy dokument stanowi połączenie pozycji opublikowanych w Bulletin du CIETA oraz tytułów odnalezionych później. Jego układ opiera się na schemacie klasyfikacyjnym zastosowanym w oryginalnej Bibliografii. Zbiór ma charakter otwarty i jest na bieżąco aktualizowany.

Gwiazda z Wenecji?

Działalność Vavassore miała znaczenie wykraczające poza granice Republiki Weneckiej. Jego wzory były kopiowane i adaptowane przez wydawców w Lyonie, Paryżu czy Antwerpii, a także w innych włoskich ośrodkach. W ten sposób przyczynił się on do standaryzacji repertuaru ornamentów w europejskim rzemiośle XVI wieku. Wzorniki weneckie, w tym publikacje Vavassore, stały się nośnikiem transferu stylistyki włoskiego renesansu do innych regionów Europy, często w połączeniu z motywami mauretańskimi.

Graficzne wzory haftów z czasów renesansu

Transkrypcje projektów pochodzących z licznych wydań książek Federica de Vinciolo, opublikowanych w latach 1587–1623, stanowią cenne źródło wiedzy o renesansowych wzorach hafciarskich i koronkarskich. Opracowanie zawiera szczegółowe informacje o lokalizacji konsultowanych egzemplarzy – zarówno bibliotek, jak i zbiorów cyfrowych – dzięki czemu możliwe jest ich dalsze samodzielne przeglądanie i analiza.

Sztuka ludowa i jej znaczenie dla kultury artystycznej – 1939 r.

„Posługując się utartym terminem „sztuka ludowa” nie wchodzę w to, jak nauka określi znaczenie tego terminu w poszukiwaniu granic pomiędzy takimi a innymi zespołami kulturalnymi i ich wytwórczością. Pomijam także tak ważną w badaniach naukowych kwestię genezy, związków i wpływów kulturowych, a biorę pod
uwagę tylko fakt, że w tych zespołach kulturowych, które etnografia określa nazwą „lud”, spotykamy na tradycji opartą wytwórczość zbiorową o charakterze artystycznym, taką czy inną w takich czy innych regionach. Tę tradycyjną wytwórczość ludu, bez względu na to, czy formy jej są pierwotne czy też napływowe, nazywam sztuką ludową, ponieważ termin ten jest dziś powszechnie przyjęty w tym właśnie znaczeniu.”

Czuła nauczycielka

Czuła nauczycielka. Iwona Eriksson od 15 lat uczy, jak z najzwyklejszej włóczki stworzyć coś, co ogrzeje — dosłownie i symbolicznie. Pokazuje, jak przez rytm oczek można odnaleźć to, co w nas ciche, zagubione, potrzebujące troski. Jej podejście do dziewiarstwa to nie tylko technika, to opowieść — o sobie, o kobiecości, o historii zapisanej nitką, o czasie, który poświęciliśmy, o intencji, z jaką tworzyliśmy, o osobie, dla której coś zostało wykonane.

1-sze urodziny Muzeum Dziewiarstwa

Szczególne podziękowania kierujemy do naszych wspaniałych projektantek!

🌟 Iwonie Eriksson – za ogrom pracy, serce włożone w projekt Polskich Rękawiczek 2025, nieustanną promocję polskiego dziewiarstwa i rodzimej wełny.

🌟 Basi Hordyńskiej – za niesamowite zaangażowanie w powstanie naszej Kolekcji Polskich Wzorów i za to, że tak pięknie wplata je w swoje autorskie projekty.

🌟 Agnieszce Dzikiewicz-Krawczyk – za niezwykłe, oryginalne wzory inspirowane polskim dziedzictwem: tradycyjną ceramiką, haftem i tym, co najpiękniejsze w naszej kulturze.

Jej wysokość dzianina – dr hab. Anna Kuźmitowicz

Na przestrzeni dziejów zaobserwować można zdumiewającą ewolucję dziewiarstwa – od rzemieślniczego, manualnego sposobu wytwarzania nieskomplikowanych wyrobów do przemysłowej, w pełni skomputeryzowanej, innowacyjnej produkcji bardzo zróżnicowanego asortymentu. Dzianina doskonale funkcjonuje w wystroju wnętrz, stosuje się ją do wyrobu różnorodnych elementów wyposażenia i dekoracji pomieszczeń mieszkalnych. Jest również z powodzeniem wykorzystywana do tworzenia rzeźb, instalacji i unikatowych obiektów artystycznych prezentowanych w muzeach i galeriach.

Nowy eksponat w naszej Galerii Sztuki Dziewiarskiej

Obok babci stoi kołowrotek – element, który podpowiada, że rozmowa toczy się wokół zajęć tradycyjnie przypisanych kobietom w XIX wieku: przędzenia, dziergania i dbałości o estetykę codziennych ubiorów. Obraz ten nie tylko ukazuje intymny moment międzypokoleniowego przekazu wiedzy, ale również przypomina o roli, jaką rękodzieło odgrywało w życiu kobiet – zarówno jako praktyczna umiejętność, jak i forma wyrażania wrażliwości i troski o piękno.

Knitting – (wo)men’s occupation

„Dzianie postrzegane jest przede wszystkim jako kobiece zajęcie wykonywane w domu, a tym samym jako element stereotypowo pojmowanej kobiecości. Ręczne dzianie to zatem umiejętność, którą zazwyczaj posiadają kobiety i którą uczą się od innych kobiet. Co więcej, dzianie często bywa dziś postrzegane nie tylko jako zajęcie typowo kobiece, ale również jako „przestarzałe” – kojarzone z obrazem starszej kobiety siedzącej w fotelu na biegunach.”

Szorstkość lnu i zapach wełny

„W wyjątkowej sytuacji znajdują się ci, którym dane było uczyć się rzemiosła od osób najbliższych. Zdobywanie wiedzy poprzez naśladowanie ruchów dłoni obserwowanych bezpośrednio ustanawia więzi odtwarzane później z każdym powtórzeniem wyuczonych gestów. Kontakt z autorami i autorkami rękodzielniczych aktów dokonuje się także poprzez wytworzone przez nich artefakty – dziedziczone serwety, narzuty i swetry czy zgromadzone w ramach muzealnych zbiorów dzianiny i hafty. Rękodzieło przywołuje obecność nie tylko bliskich, których już z nami nie ma, ale także osób, których nie mieliśmy szansy spotkać.”

Dzierganie alternatywne – knitting graffiti

„Znaczenie robienia na drutach i szydełkowania jako tradycyjnych rzemiosł służących wytwarzaniu tkanin na użytek prywatny jest obecnie rekonstruowane przez nowe pokolenie dziergających, które, uznając ich znaczenia z przeszłości, usiłuje przenieść tę rękodzielniczą aktywność w nowe przestrzenie świadomości społecznej. Tradycyjnie wykonywanie robótek ręcznych kojarzy się z kobiecością, ze żmudnym wykonywaniem dzianin użytkowych (na przykład ubrań, pościeli czy ręczników), którym najczęściej zajmowały się kobiety jako osoby odpowiedzialne za gospodarstwo domowe, za dbanie o dom i rodzinę. Współcześnie w zakresie rękodzieła tekstylnego użyteczność wyraźnie ustępuje miejsca niczym nieskrępowanej kreatywności, która podejmowana jest w przestrzeni prywatnej i publicznej przez amatorów i artystów, indywidualnie i w ramach przedsięwzięć grupowych, przez kobiety i przez mężczyzn w różnym wieku.”

Część 2: Średniowieczne artefakty dziewiarskie

Wśród najstarszych przykładów sakralnych wyrobów dzianych wyróżniają się rękawiczki liturgiczne, noszone przez biskupów prawdopodobnie już w VI–VII w. Towarzyszyły duchownym w pielgrzymkach oraz podróżach misyjnych, pełniąc nie tylko funkcję użytkową, lecz także symboliczną. Dziś stanowią cenny materiał badawczy, rzucający światło na najdawniejsze techniki dziewiarskie oraz na rolę tekstyliów w obrzędowości i życiu religijnym tamtej epoki.

Część 1 – Polskie słownictwo dziewiarskie i odrobina archeologii

„W historii dziewiarstwa różnych krajów wyznaczyć można charakterystyczne produkty, które kojarzą nam się z danym obszarem. Szkocja to dziane berety tzw. Bonnets i żakardowe wzory Fair Isle z Wysp Szetlandzkich, Islandia szczyci się swetrami Lopapeysa, Norwegia ma swoje charakterystyczne wzornictwo z Selburose na czele, a Łotwa zachwyca nas genialnymi wzorami rękawiczek. W Polsce możemy śmiało uznać, że naszą narodową wizytówką dziewiarską są pończochy.”

Wzornictwo skandynawskie – 2002 r.

„Wpływy wschodnie manifestowały się˛ w różny sposób w trzech omawianych krajach. W Danii i Szwecji były widoczne niemal wyłącznie w ubiorach dworskich, po części nawiązujących do wzorów polskich i rosyjskich. Bardziej złożona była sytuacja w Finlandii. W przypadku szerokich warstw ludności najdawniejsze azjatyckie tradycje Ugrofinów, wspólne niekiedy z rosyjskimi, ukształtowały ważne elementy odzieży ludowej, w XIX i XX w. uznane za cechy ubioru narodowego.”

Ciepło i tradycja prosto z dalekiej północy

Wspaniały wykład o lapońskich rękawicach opublikowała na swoim kanale YouTube Iwona Eriksson. Wykład świetnie wpisuje się w nasz projekt „2025 Rokiem Polskich Rękawiczek”, w ramach którego nie tylko poznajemy nasze narodowe tradycje dziewiarskie, ale przybliżamy rownież wiedzę, techniki i wzornictwo innych krajów.

Do posłuchania

Rozmowa w radiowym Klubie Trójka – Dlaczego, choć można dziś kupić dzianiny za grosze w każdym sklepie, coraz więcej osób … More

LINK

1875 r.

LINK Ważną część zbiorów etnograficznych stanowią zabytki związane z obróbką włókna i tkactwem. Są to przęślice, motowidła, snowadła, szczotki do … More

Do pobrania

opr. Grzegorz PietrzakMożna kopiować, zmieniać i rozpowszechniać oraz wykonywać w celach komercyjnych bez konieczności pytania o zgodę. jpg pdf

Do pobrania

opr. Anna BednarzMożna kopiować, zmieniać i rozpowszechniać oraz wykonywać w celach komercyjnych bez konieczności pytania o zgodę. jpg pdf

Schemat na serwetkę z 1936 r.

Opis od autorki schematu @sztukasplotow: „Wielkanoc zbliża się wielkimi krokami, więc zaczęłam szukać pomysłu na serwetki do koszyczka. Przeglądając internet … More

Polskie dziewiarstwo ludowe – podział regionalny

Z uwagi na to, że nasi redaktorzy wkładają ogrom pracy i poświęcają swój wolny czas na poszukiwanie unikatowych informacji o polskim dziewiarstwie regionalnym – często w archiwach i bibliotekach – a także ze względu na fakt, że część materiałów wymaga od nas poniesienia opłat za dostęp, zdecydowaliśmy się udostępniać niektóre treści wyłącznie subskrybentom i patronom.

w budowie

Rekplika (kopia) czapki z wraku „General Charletown”. Jak sama autorka pisze – jest to kopia, a nie dokładna wersja czapki … More

Inspiracja – mitenki cieszyńskie

Następny przykład zastosowania wzoru haftu ludowego w dzianinie. Opr. Anna Bednarz na podst. motywu znalezionego w Muzeum Śląska Cieszyńskiego.