Praca w toku!
(źródła: czasopisma, książki, filmy, fotografie; poprawa jakości skanów graficznych i koloryzacja AI)
Jeszcze w styczniu mogło się wydawać, że „polski sweter” to pojęcie mgliste i nieco anachroniczne, kojarzone raczej z góralską zgrzebnością, prostotą formy i realiami ciężkich, PRL-owskich czasów, kiedy liczyła się przede wszystkim funkcjonalność, a dostęp do materiałów był ograniczony. Tymczasem nasze poszukiwania pokazują zupełnie inny obraz. Historia swetra w Polsce okazuje się zaskakująco bogata i wielowątkowa. Odkrywamy zapomnianych dziś projektantów, którzy eksperymentowali z formą, fakturą i wzorem, tworząc unikalne projekty wpisujące się w szersze nurty światowej mody. Natrafiamy na niezwykłą różnorodność modeli — od prostych, codziennych fasonów po bardziej wyszukane, odważne kompozycje.
Szczególnie fascynującym elementem tej opowieści jest kolor. Dzięki wykorzystaniu narzędzi AI możemy dziś przywracać barwy archiwalnym, czarno-białym fotografiom, odkrywając na nowo paletę, która przez dekady pozostawała ukryta. Okazuje się, że polskie swetry wcale nie były jedynie szare czy bure — przeciwnie, często zaskakiwały intensywnością i odwagą zestawień.
„Polski sweter” przestaje być więc reliktem, a zaczyna jawić się jako ważny element kultury mody oraz świadectwo kreatywności, zaradności i wrażliwości estetycznej swoich czasów. Na podstawie dotychczasowych rezultatów naszych poszukiwań stworzyliśmy „Swetrową Kapsułę Czasu” — graficzną opowieść o historii polskiego swetra, w której archiwalne materiały spotykają się ze współczesną interpretacją. To próba uporządkowania i ożywienia rozproszonych śladów: projektów, fotografii, wzorów i inspiracji, które przez lata pozostawały ukryte.
Wirtualne archiwum polskich swetrów systematycznie się powiększa, a wraz z nią rośnie także nasza wiedza o polskim dziewiarstwie i wzornictwie. Z każdym kolejnym odkryciem coraz wyraźniej widać, że jest to dziedzina znacznie bogatsza i bardziej zróżnicowana, niż mogło się nam wydawać na pierwszy rzut oka
Wiek XIX
Mimo, że techniki dziewiarskie były obecne na ziemiach polskich od stuleci, dopiero XIX wiek pozwala nam uchwycić na ilustracjach konkretne przykłady dzianin z tego okresu. Rozwój polskiego czasopiśmiennictwa adresowanego do kobiet przyniósł pierwsze przedstawienia mody, wśród których sporadycznie pojawiały się także wyroby dziane, a nawet opisy ich wykonania.
W nazewnictwie panuje wyraźny chaos – autorzy piszą, jak chcą i co chcą, zazwyczaj bez wyraźniej korekty i redakcji. W publikacjach archiwalnych spotykamy więc swetry, sweatry, sweterki, jumpery, dżampery, dżempery, dżemperki, spencery i spencerki, pullovery, pullowery, pulowery i pulowerki oraz wiele innych określeń. Do tego dochodzą regionalizmy, jak np. sweder na Podhalu, jaka lub cwetr na Kaszubach. Kamizelka bywa raz pulowerem, innym razem serdakiem; żakiet może funkcjonować jako blezer lub kardigan.
Słowo sweter w języku polskim jeszcze wówczas nie funkcjonuje – jego pierwotypem jest kaftan i kaftanik. Pomału i bardzo ostrożnie do polskiego słownika zacznie jednak przenikać angielskie słowo sweater, które z czasem utrwali się w spolszczonych formach sweter i sweterek oraz – niepoprawnie jako swetr. Kaftan i kaftanik odejdą jednak w zapomnienie, by dziś kojarzyć się już tylko z kimonem japońskim, kaftanem bezpieczeństwa lub kaftanikiem dla niemowlaka.
Paltocik (trzecia ilustracja od lewej) to zdrobnienie od słowa paltot lub palto wywodzące się z fr. paletot, które oznacza płaszcz.
W przypadku zarzutki Słownik Języka Polskiego PWN kieruje nas na narzutkę, którą definiuje jako „okrycie kobiece narzucane na ramiona”1.
Wiek XX
lata 1900-1919
Sweter na początku XX w. to nadal raczej kaftan lub kaftanik. Dzianina wkracza na wieś – pojawiają się dziane serdaki, a na nogach – dawne onuce zastępują dziane ręcznie pończochy, skarpety lub góralskie kopytka.
lata 20.
O dziewiarskiej modzie tego okresu sporo mówi redaktor lub redaktorka Rzeczypospolitej:
- Moda na swetry i jumpery przychodzi do nas z Paryża razem z modą na kobiecy sport (fragm. z LINK) – Fragment z artykułu, który dużo mówi o tym, skąd do Polski docierała moda na swetry na pocz. XX w. Dziś traktowane jako ciepła odzież, dla naszych babek i prababek były ubiorem sportowym.
- O zmianach w dziewiarstwie na początku lat 20. XX w. (LINK)
- Najbardziej eleganckie egzemplarze jumpera to te robione na drutach (LINK)
- Nowe trendy w domowym trykotarstwie (LINK)
- Czerwone i kanarkowe kamizelki, jumpery pod kamizelką (LINK)
- Moda na „jumper, haft i szydełkowanie” (LINK)
- Jumper 1925 r. (LINK).
Nadal w polskim słownictwie modowym pojawia się słowo sweater.
lata 30.
Sweterek opoczyński wydaje się w tej dekadzie zjawiskiem szczególnie interesującym, a wręcz unikatowym. Dzianina nie była typowym elementem polskich strojów ludowych (poza pończochami i skarpetami, rzadziej rękawiczkami). Tymczasem w okolicach Opoczna, w latach 30.–60. XX w., pojawiły się rozpinane sweterki zdobione haftem oraz kolorowymi wykończeniami brzegów. Zapięcia w formie zaplatanych guzełków w prezentowanym modelu przywodzą na myśl serdak kielecki – nie bez powodu, gdyż Kielce i Opoczno to regiony sąsiednie, oddalone od siebie o ok. 70 km.
Równolegle dużą popularnością cieszą się swetry sportowe i narciarskie, choć często wykończone w sposób elegancki, np. odwijanym kołnierzem. Pojawiają się także swetry góralskie – wcześniej nieobecne w ubiorze górali podhalańskich. Wzornictwo opiera się głównie na przeplatankach oczek prawych i lewych oraz na drobnych motywach fakturowych; coraz wyraźniej zaznacza się również moda na wzory wrabiane, inspirowane stylistyką skandynawską.
Jumper 1931 (LINK)
Sweter 1932 z f. Tricot (LINK)
lata 40.
LINK ŹRÓDŁOWY 1941
lata 50.
Kielce i Opoczno to kolory, kolory, kolory!
Czy sweterki opoczyńskie mają cos wspólnego z działającą od 1949 roku Spółdzielnią Pracy Przemysłu Ludowego i Artystycznego „Opocznianka” i Janem Piotrem Dekowskim?
lata 60.
lata 70.
Ilustracje 1 i 2 – Pokaz Mody Polskiej 1970 r. w Płocku:
„Był to niecodzienny pokaz mody. W uroczej oprawie amfiteatru płockiego, wypełnionego publicznością, przybyłą na IV Ogólnopolski Festiwal Folklorystyczny. ,,Moda Polska” zaprezentowała swoją najnowszą kolekcję, opracowaną na 25-lecie Polski Ludowej. Modele, chociaż wierne tendencjom mody światowej, przykuwały uwagę i budziły zachwyt przede wszystkim elementami wywodzącymi się z naszej rodzimej sztuki ludowej: wzorami, ornamentami, haftami. Kolekcję pod artystycznym kierownictwem Haliny Kłobukowskiej opracowały Kalina Paroll oraz Krysłyna Dziak i Anna Guzowska.”
(poprawa jakości cz.-b. skanów i kolorystyka AI)
Ilustracje 3 i 5 – Projekty Grażyny Hase znajduja się w kolekcji Muzeum Warszawy
Kronika Beskidzka. Bielsko-Biała, 1974, R. XIX, Nr 1
Swetry jako ubiór karnawałowy:
Goniec Górnośląski, 1977, R. 21, nr 47 – moda na „włóczkowe roboty na drutach” i trochę infantylno-anegdotyczne podejście do dziewiarstwa ręcznego:
lata 80.
do posluchania: LINK
1981 LINK
1981 LINK
1981 LINK
1984 LINK
Wiek XXI
Współczesne reinterpretacje i inspiracje tradycją
1.Małgorzata Matyjaszczyk, „Podlasiak, czyli pasiak z Podlasia„
2.Sweter wykonany przez Karolinę Lewicką to część kostiumu w sztuce Szekspira pt. „Historia Henryka IV z opisem bitwy pod Shrewsbury między księciem Henrykiem a lordem Henrykiem Percym wraz z szelmostwami sir Falstaffa”, odgrywanej obecnie na deskach Teatru Polskiego w Warszawie
3.Parzenica Sweater – Agnieszka Dzikiewicz-Krawczyk
4.Bluzka trykotowa – Katarzyna Mill
