Dziewiarskie tradycje naszych sąsiadów – Litwa

Anna Bednarz, ,

oprac. Anna Bednarz, aktualizacja 02/2/2026

Dziewiarki i dziewiarze z Litwy podjęli intensywne działania na rzecz ochrony dziedzictwa niematerialnego, koncentrując się na rekonstrukcji oraz dokumentowaniu tradycyjnych wzorów litewskich rękawiczek, odnajdywanych w zbiorach muzealnych i archiwach etnograficznych.1 Choć sami badacze podkreślają, że litewska tradycja dziewiarska nie osiągnęła tak szerokiego rozwoju jak w sąsiednich krajach bałtyckich – zwłaszcza na Łotwie i w Estonii – nie oznacza to, iż rękawiczki zajmowały marginalne miejsce w kulturze materialnej Litwy. Przeciwnie, w warunkach długich, surowych zim oraz przedłużających się okresów chłodu w pozostałych porach roku, wyroby wełniane stanowiły nieodzowny element codziennego ubioru ludności wiejskiej i miejskiej. Rękawiczki pełniły przy tym funkcje nie tylko użytkowe, zapewniając ochronę przed zimnem, lecz także symboliczne i estetyczne – były nośnikiem tożsamości lokalnej, a zarazem formą artystycznej ekspresji, w której wzory i kolorystyka odzwierciedlały zarówno regionalne tradycje, jak i indywidualną inwencję twórców.

Umiejętność posługiwania się drutami dziewiarskimi pojawiła się na Litwie stosunkowo późno, dopiero w XVIII wieku, a więc kilka stuleci po jej upowszechnieniu w większości krajów europejskich. Sama technika dziergania przebyła długą drogę rozwojową: wywodząc się z obszarów Bliskiego Wschodu, poprzez Egipt dotarła do Półwyspu Iberyjskiego, skąd następnie rozprzestrzeniła się szlakami handlowymi wokół Morza Bałtyckiego. Litewscy rzemieślnicy szybko przyswoili nową technikę, adaptując do niej motywy znane z rodzimego tkactwa i haftu.

„Tworzenie rękawiczek i skarpetek było uważane za szybkie i łatwe zajęcie, którego dziewczęta uczyły się przed pójściem do szkoły. Parę skarpetek można było zrobić na drutach w ciągu 2 wieczorów. Robiono na drutach wieczorami, oszczędzając naftę, siedząc przy kominku lub przy oknie, w świetle księżyca.

Wzory odrysowywano kredą lub tworzono własne, aż wzór się spodobał. Niektóre kobiety same dziergały dla swoich rodzin proste i wzorzyste rękawiczki oraz skarpetki, podczas gdy inne, które było stać na taki zakup lub nie miały czasu, zamawiały je u starszych kobiet, gospodyń, lub Żydówek z miasteczek, które potrafiły robić na drutach. Kobiety żydowskie oprócz handlu zajmowały się w wolnym czasie robieniem na drutach. Dziewiarki otrzymywały wynagrodzenie za swoją pracę w postaci pożywienia, wełny, pieniędzy lub pomocy przy cięższych pracach na roli.”

Pod koniec XIX wieku coraz powszechniejsze stawało się noszenie odzieży produkowanej fabrycznie, co w wielu regionach Europy prowadziło do stopniowego zaniku tradycji ręcznego wytwarzania ubrań. Zjawisko to stanowiło poważne zagrożenie dla ciągłości przekazu dawnych technik rzemieślniczych oraz dla istnienia strojów ludowych, które przez stulecia pełniły funkcję nośników lokalnej tożsamości i narodowej symboliki. W odpowiedzi, na przełomie XIX i XX wieku w licznych krajach europejskich podjęto zorganizowane działania na rzecz ochrony i dokumentowania tradycyjnego ubioru. Inicjatywy te obejmowały zarówno gromadzenie strojów i akcesoriów w zbiorach muzealnych, jak i ich rekonstrukcję, popularyzację oraz adaptację w ramach ruchów odrodzenia narodowego i regionalnego.

Pierwszymi badaczami i popularyzatorami litewskiego dziewiarstwa ręcznego jako formy sztuki ludowej godnej dokumentowania byli Antanas Tamošaitis i jego żona Anastazija. W 1935 roku przeprowadzili systematyczne studium porównawcze, w którym opisali różnice w zdobnictwie oraz technice wykonania dzierganych rękawiczek i mitenek charakterystycznych dla pięciu głównych regionów etnograficznych Litwy 2.

ŹRÓDŁO

Równocześnie zgromadzili reprezentatywny zestaw eksponatów z każdego z tych obszarów, prezentując go publicznie na wystawie w Kownie. Po II wojnie światowej Tamošaitisowie pracowali zawodowo w Wilnie, jednak wkrótce, w wyniku powojennej sytuacji politycznej, zmuszeni byli opuścić kraj. Wyemigrowali do Kanady, gdzie kontynuowali działalność na rzecz popularyzacji litewskiej sztuki ludowej w środowisku emigracyjnym, jednocześnie rozwijając własną twórczość artystyczną. Dorobek ich życia — obejmujący zarówno bibliotekę, jak i bogaty zbiór sztuki ludowej — jest obecnie przechowywany i udostępniany w Galerii Anastaziji i Antanasa Tamošaitisów Židinys w Wilnie. Ponadto małżonkowie opublikowali wiele książek o tej tematyce, w tym:

  • Mezgimas (Robótki na drutach; 1935),
  • Namie austi drabužiai (Domowa odzież tkana; 1937),
  • Sodžiaus menas, kn. 5: Mezgimo-nėrimo raštai (Sztuka wiejska, nr 5: Wzory dziewiarskie i szydełkowe; 1933).

Okres rządów Związku Radzieckiego na Litwie (1940–1990) paradoksalnie przyczynił się do wzmocnienia roli stroju narodowego jako symbolu tożsamości kulturowej. W warunkach systematycznego ograniczania użycia języka litewskiego w przestrzeni publicznej oraz represjonowania wszelkich przejawów sprzeciwu wobec polityki Partii Komunistycznej, elementy tradycyjnego ubioru zaczęły pełnić funkcję nie tylko estetyczną, lecz także patriotyczną. Ręcznie wykonywane akcesoria, takie jak rękawiczki czy mitenki zdobione regionalnymi wzorami, stawały się subtelnym, lecz czytelnym sygnałem oporu wobec narzuconej ideologii oraz sposobem podtrzymywania więzi z dziedzictwem narodowym. Poprzez zachowanie i noszenie takich wyrobów, Litwini manifestowali przywiązanie do własnej kultury w formie, której nie sposób było jednoznacznie zakwalifikować jako otwartego aktu nieposłuszeństwa, a która jednocześnie niosła silny ładunek symboliczny.

Tradycyjne litewskie dziergane akcesoria pozostają do dziś integralnym elementem stroju narodowego. Są one chętnie noszone przez członków zespołów śpiewaczych i tanecznych, stanowiąc dopełnienie ich scenicznych kostiumów, a także pojawiają się podczas festiwali świątecznych, obchodów państwowych i lokalnych uroczystości. Można je również zobaczyć na targach rzemiosła, gdzie pełnią rolę zarówno przedmiotów użytkowych, jak i nośników tradycji, łączących współczesnych odbiorców z dziedzictwem kulturowym dawnych pokoleń.

Aby w pełni uchwycić znaczenie wyrobów dzierganych w litewskiej kulturze, warto postawić pytanie: co sprawia, że konkretne techniki i wzornictwo można określić mianem litewskich? Kluczowe znaczenie mają tu specyficzne techniki dziewiarskie, których stosowanie potwierdzają zarówno zachowane zabytkowe akcesoria w zbiorach muzealnych, jak i wierne reprodukcje litewskich strojów narodowych. Istotnym źródłem wiedzy są także publikacje poświęcone dziewiarstwu, dokumentujące tradycyjne sposoby pracy oraz charakterystyczne układy wzorów i zestawienia kolorystyczne. Wspólnie te elementy tworzą zespół cech pozwalających rozpoznać i zdefiniować litewskie dziewiarstwo jako odrębną tradycję rzemieślniczą.

Cechy charakterystyczne litewskich rękawic:

  • rozmiar
  • mankiet
  • kciuk
  • spiczasty czubek mitenek, jednakże starsze egzemplarze muzealne są bardziej zaokrąglone
  • palce rękawicy
  • podszewka mitenek
  • wzornictwo
  • frędzle.

Litwa od wieków pozostaje silnie związana z Polską, a wzajemne relacje historyczne i kulturowe znajdują odzwierciedlenie również w tradycjach dziewiarstwa ręcznego. Symbolicznym świadectwem tego powiązania jest literacka wzmianka o kobietach „przy prątkach”, czyli zajmujących się robótkami na drutach, zawarta w Panu Tadeuszu Adama Mickiewicza — narodowego wieszcza Polski, urodzonego w Nowogródku, położonego na historycznych ziemiach litewskich, a obecnie w Białorusi.

Szczególną rolę w kształtowaniu polsko-litewskiej tradycji dziewiarskiej odegrała Wileńszczyzna, region o wyjątkowym znaczeniu kulturowym, który przez stulecia funkcjonował jako jeden z najważniejszych ośrodków polskiej kultury na Kresach. Wileńskie wzornictwo i techniki dziewiarskie, czerpiące zarówno z lokalnych motywów ludowych, jak i z wpływów polskich, stanowią dziś cenny przykład przenikania się tradycji obu narodów.

Galeria 1. – Region Wileński – LINK

Polska pocztówka wydana w latach 30. XX w. autorstwa Wacława Boratyńskiego3 – ilustracja stroju wileńskiego – widać na niej wzorzyste rękawice męskie:

Rękawice z VIII Dorocznej Litewskiej Wystawy Sztuk Pięknych z 1914 r. – autorka Kłungiewiczowa (pow. poniewieski)4:

Warto wspomnieć także o Suwalszczyźnie — regionie, w którym ukształtowało się unikalne dziedzictwo prusko-litewskie, widoczne również w sztuce dziewiarskiej. To właśnie z okolic Suwałk wywodzą się litewskie rękawiczki zdobione charakterystycznym motywem określanym mianem „plastra miodu” (Suvalkija Beehives – „Ule Suwalskie”). Wzór ten, składający się z regularnych, geometrycznych układów przypominających komórki w ulu, pojawia się już w dawnych publikacjach poświęconych litewskiemu strojowi narodowemu. Zachowanie i dokumentowanie tego typu ornamentów pozwala nie tylko odtworzyć lokalne wzornictwo, lecz także ukazuje, jak w regionach pogranicza rzemiosło stawało się wspólnym językiem wyrazu artystycznego.

Innym, interesującym pod względem historycznym motywem pojawiającym się na litewskich rękawiczkach, a zarazem posiadającym polski kontekst, jest wizerunek szarżującego rycerza, znanego jako Vytis. Symbol ten po raz pierwszy został użyty jako godło państwowe Litwy w 1366 roku, za panowania wielkiego księcia Olgierda. W późniejszych wiekach stał się trwałym elementem litewskiej heraldyki, a jego obecność na tekstyliach miała wymiar zarówno dekoracyjny, jak i symboliczny. W 1410 roku, podczas bitwy pod Grunwaldem, w której zjednoczona armia polsko-litewska odniosła zwycięstwo nad zakonem krzyżackim, litewskie chorągwie ozdobione wizerunkiem Vytisa powiewały na polu walki, stając się znakiem wojennego męstwa i sojuszu obu narodów. Współczesne zastosowanie tego motywu w dziewiarstwie jest zatem nie tylko odwołaniem do estetyki dawnych ornamentów, lecz także formą utrwalania pamięci o wspólnej historii Polski i Litwy.

Oba kraje łączą nie tylko motywy przedstawiane we wzorach, ale i rola tego elementu ubioru w życiu codziennym. Dawanie rękawiczek w prezencie to bardzo stara tradycja odnotowana zarówno na naszych Kaszubach, jak i na Litwie, prawdopodobnie był to zwyczaj powszechny w rejonie nadbałtyckim. Irena Armonienė, badaczka dziewiarstwa litewskiego, opisywała go następująco:

„W końcu nawet na weselach młode dziewczęta obdarowywały gości swoimi własnoręcznie wykonanymi przedmiotami, a ich najbliżsi otrzymywali wyroby robione na drutach. Materiały etnograficzne wskazują, że mężczyznom najczęściej dawano w prezencie rękawiczki, kobietom zaś skarpetki, kawałek materiału lub haftowane elementy ubioru.” (Irena Armonienė, badaczka dziewiarstwa litewskiego) 5

Wspólne dla tradycji polskiego i litewskiego dziewiarstwa ludowego są także ocieplacze na nadgarstki zdobione koralikami. Chociaż nie możemy uznać ich za rodzaj rękawiczek, warto pamiętać i o nich.

Obecnie litewskie dziewiarki podejmują wysiłki, by odtworzyć dawne wzory, zachować tradycyjne techniki i przekazać je młodszym pokoleniom. Organizują warsztaty, dokumentują wzory i dzielą się swoją pasją, pokazując, że litewska tradycja dziewiarska ma wiele do zaoferowania. Historia dziewiarstwa po raz kolejny pokazuje nam też wspólne korzenie i tradycje. Dla dziewiarstwa granice wszak nie istnieją, a dziś dzięki Internetowi możemy tę wiedzę pogłębiać, dzielić cieszyć się nią wspólnie z innymi dziewiarkami.

Galeria 2.

Galeria 3 – LINK

Na podstawie:

Przypisy:

  1. Serwis internetowy ltfai.org, Knitting-mezgimas LINK ↩︎
  2. Litwa tradycyjnie dzieli się na pięć głównych regionów etnograficznych (etnografiniai regionai), które różnią się gwarą, strojem ludowym, muzyką, ornamentyką oraz zwyczajami: Aukštaitija (Żmudź Wysoka / Litwa Wysoka), Žemaitija (Żmudź), Dzūkija (Dajnawa/Dainava), Suvalkija (Sūduva), oraz Mažoji Lietuva (Mała Litwa/Prusy Litewskie). Ta ostatnia to historycznie część Prus Wschodnich, dziś w granicach Litwy (okolice Kłajpedy, Šilutė), region o silnych wpływach niemieckich i pruskich, ale z zachowaną litewską tożsamością językową i kulturową. Bogata tradycja dziewiarska i hafciarska (m.in. wzory rękawiczek i pasów), różnorodność strojów, wpływy protestanckie. ↩︎
  3. https://polona.pl/preview/ac75265c-df7b-4777-b2c5-2154af33668a ↩︎
  4. https://polona.pl/item-view/a1301f66-c860-4613-b687-8773b3dedd36?page=34 ↩︎
  5. https://issuu.com/diena/docs/durys_2020_12/s/11524711 ↩︎

Informacje dodatkowe:

LINK

2 Comments

  1. Pingback: Podziergajmy Razem! Rękawiczki Polskie 2025 z motywem z 1892 r. (Polish Mittens KAL 2025) – Muzeum Dziewiarstwa
  2. Pingback: Podsumowanie badań - 2025 r. - Muzeum Dziewiarstwa

Zostaw odpowiedź