Podsumowanie badań - 2025 r. - Muzeum Dziewiarstwa

[in edit]

oprac. Anna Bednarz ©, aktualizacja 18/02/2026

Artykuł stanowi raport z badań prowadzonych w ramach projektu „Rok Polskich Dzianych Rękawic i Rękawiczek 2025” i ma charakter opracowania porządkującego oraz porównawczego.

Polskie rękawice i rękawiczki

oraz inne akcesoria dziane chroniące lub zdobiące dłonie

Badania przeprowadzone w ramach projektu „Rok Polskich Rękawic i Rękawiczek 2025” miały charakter interdyscyplinarny i porównawczy. Ich celem było zebranie, uporządkowanie oraz analiza danych dotyczących dzianych akcesoriów chroniących lub zdobiących dłonie, ze szczególnym uwzględnieniem ziem polskich oraz ich kontekstu kulturowego w regionie Europy Północnej.

Zakres geograficzny
Zakres badań obejmował obszar współczesnej Polski oraz ziem historycznie z nią związanych (w tym dawne Prusy Wschodnie, Wileńszczyznę oraz regiony pograniczne). Dla celów analizy porównawczej uwzględniono również kraje regionu basenu Morza Bałtyckiego: Norwegię, Szwecję, Finlandię, Danię, Estonię, Łotwę, Litwę, północne obszary Niemiec oraz wybrane regiony nadbałtyckiej Rosji.

Zakres czasowy
Analizie poddano materiały od średniowiecza do XX wieku, ze szczególnym uwzględnieniem XIX i pierwszej połowy XX wieku, czyli okresu najbogatszego w przekazy etnograficzne, ikonograficzne oraz muzealne dotyczące dziewiarstwa ręcznego.

Typy źródeł
Podstawę badań stanowiły:
– publikacje naukowe i popularnonaukowe z zakresu historii dziewiarstwa, etnografii i historii ubioru,
– archiwalne materiały udostępnione w bibliotekach cyfrowych,
– katalogi i zasoby muzealne (zarówno kwerendy bezpośrednie, jak i zbiory dostępne online),
– źródła ikonograficzne (malarstwo, ilustracje),
– relacje i wspomnienia prywatne o charakterze pomocniczym.

Kryteria doboru materiału porównawczego
Do analizy włączano wyłącznie akcesoria wykonane technikami dziewiarskimi (dzianie na drutach oraz szydełkowanie), przeznaczone do ochrony lub dekoracji dłoni i nadgarstków. Z badań wyłączono wyroby szyte, tkane, skórzane oraz koronki wykonywane innymi technikami niż dziewiarskie. Materiał porównawczy dobierano na podstawie udokumentowanej proweniencji muzealnej lub archiwalnej oraz jednoznacznego określenia techniki wykonania.

Ograniczenia badawcze
Podstawowym ograniczeniem badań jest niewielka liczba zachowanych materialnych zabytków dzianych rękawic i rękawiczek pochodzących z ziem polskich, co uniemożliwia pełną analizę porównawczą w oparciu wyłącznie o obiekty muzealne. W związku z tym część wniosków oparto na źródłach pośrednich: przekazach pisanych, ikonografii oraz analizie porównawczej z regionami o lepiej zachowanym materiale zabytkowym. Należy również uwzględnić wpływ zmian granic politycznych, migracji ludności oraz rozproszenia zbiorów muzealnych na dostępność i kompletność materiału źródłowego.

O rękawiczkach tak pisał Zygmunt Gloger w Encyklopedji staropolskiej¹:

„Użytek rękawiczek jest starszy, niż cywilizacja polska, mógł więc przyjść do naszego kraju w zaraniu jego dziejów. O rękawiczkach nadmienia już Homer, mówiąc o ojcu Odyseusza, że pracował w polu w rękawicach, żeby sobie kolcami rąk nie pokaleczył. Skarbiec katedry w Pradze czeskiej przechowuje rękawicę po św. Wojciechu (robioną na drutach i podaną w dokładnym rysunku w III-ej części „Wzorów sztuki średniowiecznej”) [badania naukowe wykazały, że rękawiczka ta nie mogła należeć do św. Wojciecha – dop. A.B.]. Szujski znalazł w archiwum miejskiem w Krakowie testament krakowski z XV w., rozporządzający puścizną kilkunastu tysięcy par przykrojonych rękawiczek przeznaczonych do Flandryi. Na grobowcach marmurowych z wieku XV i XVI spotykamy już postacie matron polskich z rękawiczkami w ręku. Adam Jarzemski, muzyk Władysława IV, wspomina w opisie ówczesnej Warszawy, że panie chodzą w rękawiczkach po mieście. W wyprawie księżniczki z r. 1650 znajdujemy rękawiczki na zielonym hatłasie tureckim, złotem szyte, gronostajkami podszyte, a także haftowanych par 3 francuską robotą, francuskich szarych par 4 i francuskich białych par 3. W XVIII w. niewiasty zamożniejsze, wychodząc z domu, na ręce kładły rękawiczki jerchowe po łokieć długie, palczaste, albo też bez 4 palców, klapką jedwabną, złotem lub srebrem wyszywaną, przykrywane, o jednym paluchu na wielki palec. Rękawiczki te były w różnych kolorach, często do koloru sukni stosowane. Używano także rękawiczek czarnych siatkowych o jednym palcu z klapką bez wyszywania na 4 inne palce spadającą, zwanych mitynkami. Uboższe osoby robiły je sobie z nici białych, co widocznie przeszło aż do ludu, bo jeszcze w 3-m ćwierćwieczu XIX stulecia widzieliśmy często na Podlasiu mężczyzn, robiących sobie w porze zimowej szydełkiem dwupalczaste rękawice z białej przędzy wełnianej. Gołębiowski, piszący w 3-m dziesiątku XIX stulecia, powiada, że rękawiczki kolorowe damskie, przedtem z zagranicy do Polski sprowadzane, „teraz w Warszawie u Grossa rękawicznika 500 do 600 szwaczek wyrabia rękawiczki z 40 tysięcy skórek jagnięcych, a doścignąć ten zakład usiłują: Niwet, Schipold, Sandman i inni”. Mężczyźni do polskiego stroju dawniej nie używali rękawiczek, z wyjątkiem w podróży, w zimie i do zbroi. Żeby nie dotykać gołą ręką ręki damy, kładziono przez uszanowanie czapkę na swoją, a stąd poszedł zwyczaj trzymania przy sobie czapki w tańcu. W dawnych wiekach rzucenie komu rękawicy w twarz, lub pod nogi, znaczyło wyzwanie na pojedynek i do boju.”

Zamiast tradycyjnego wstępu zdecydowałam się przytoczyć fragment z encyklopedii Glogera w całości, gdyż stanowi on niezwykle malownicze świadectwo obecności rękawiczek w Polsce na przestrzeni wieków. W niniejszym opracowaniu nie podejmuję jednak próby nakreślenia ogólnej historii rękawic i rękawiczek jako elementu ubioru. Przedmiotem moich badań są wyłącznie akcesoria wykonywane technikami dziewiarskimi – dziane na drutach oraz szydełkowane. Z tego względu całkowicie pomijam rękawice i rękawiczki wytwarzane ze skóry oraz innych materiałów, a także modele szyte i tkane (np. rękawice furmańskie) oraz rękawice koronkowe, z wyjątkiem koronek wykonywanych na drutach i szydełkiem.

Na naszym blogu dostępny jest natomiast post Historia rękawiczek, w którym zamieszczone zostały skany artykułów na ten temat, opublikowanych w tygodniku „Bluszcz” w 1926 r. Dla osób głębiej zainteresowanych dziejami ubioru tekst ten z pewnością będzie również interesujący.

Wprowadzenie i założenia badawcze – Rok Polskich Rękawic i Rękawiczek jako metoda pracy

Moje opracowanie stanowi podsumowanie całorocznych badań i działań poświęconych rękawicom, rękawiczkom oraz innym akcesoriom dzianym chroniącym lub zdobiącym dłonie. Zostało ono oparte na analizie publikacji naukowych i popularnonaukowych, współczesnych i archiwalnych materiałach udostępnionych w bibliotekach cyfrowych, na kilku kwerendach muzealnych, przeglądzie muzealnych zbiorów udostepnionych online, oraz prywatnych wspomnieniach. Tekst ma charakter porządkujący i wprowadzający; zapewne nie wyczerpuje więc tematu, a stanowi jedynie punkt wyjścia do dalszych, bardziej szczegółowych, specjalistycznych analiz w przyszłości. Prace badawcze wciąż są kontynuowane, a zakres zgromadzonych źródeł systematycznie poszerza się, w związku z tym treść niniejszego opracowania może być w przyszłości uzupełniana i aktualizowana wraz z pojawianiem się nowych materiałów, odkryć czy interpretacji (data aktualizacji podana jest na początku artykułu).

Wbrew opinii, że materiałów historycznych, etnograficznych i publicystycznych dotyczących polskiego dziewiarstwa ręcznego jest niewiele, już dziś, po kilku latach badań, mogę śmiało stwierdzić, że w rzeczywistości jest ich całkiem sporo. Jednak równoczesne podejmowanie wszystkich wątków prowadzi do narastającego chaosu informacyjnego i natłoku materiałów do przeczytania i zredagowania, co utrudnia sprawną analizę i opracowanie poszczególnych zagadnień. Z tego względu pojawiła się koncepcja podziału pracy na konkretne tematyczne etapy. I tak, rok 2025 stał się Rokiem Polskich Rękawic i Rękawiczek Dzianych, a rok 2026 Rokiem Polskich Swetrów. Mam nadzieję, że w przyszłości uda się zachować ten system pracy i w ten sposób każdy rok przyniesie uporządkowane i przejrzyste wyniki. Koncentrowanie się na wybranej kategorii dzianiny nie wyklucza oczywiście zainteresowania pozostałymi, jest jedynie wyznacznikiem kierunku aktualnej pracy.

Rok 2025 nazwałam Rokiem Polskich Rękawic i Rękawiczek, ale badaniami objęłam wszelkie akcesoria dziane, które przeznaczone były do ochrony lub ozdoby dłoni i nadgarstków, zarówno damskich, męskich, jak i dziecięcych, czyli:

RĘKAWICZKI (ang. gloves) – wyroby dziane z oddzielnie uformowanymi 5 palcami,
RĘKAWICE (ang. mittens) – wyroby dziane z dwiema oddzielnymi komorami: jedna dla kciuka, druga wspólna dla 4 pozostałych palców,
MITENKI (ang. fingerless gloves, mitts) – dziane rękawiczki bez palców,
MANKIETKI (ang. cuffs) – dziane ocieplacze na nadgarstki.

Według „Słownika języka polskiego PWN” rękawiczka to „okrycie dłoni, zwykle z wycięciami na każdy palec, noszone głównie dla ochrony przed zimnem”, a rękawica to „gruba rękawiczka chroniąca dłoń przed zimnem” lub „rękawiczka ochronna używana przy wykonywaniu niektórych prac”². Jak widać, w potocznym języku polskim, a także w wielu publikacjach, terminy te nie zostały sprecyzowane pod względem techniki wykonania, używane są zamiennie i nie jest to uznawane za błąd. Słowo rękawiczka bywa również często traktowane jako zdrobnienie od wyrazu rękawica.

W opisach dziewiarskich rozróżnienie między rękawicą a rękawiczką ma jednak duże znaczenie i jest zazwyczaj konsekwentnie stosowane przez współczesnych polskich projektantów dzianin. Ten podział pozwala jasno sprecyzować o jaki dokładnie rodzaj akcesoriów chodzi, przypisać go do odpowiedniej kategorii w zestawieniach wzorów (np. w międzynarodowym serwisie dziewiarskim Ravelry, w spisach treści, w opisach projektów, itp.).

W przeciwieństwie do polszczyzny wszystkie języki regionu bałtyckiego oraz język angielski (będacy dziś uniwersalnym językiem dziewiarskim) posiadają jasne, utrwalone i powszechnie stosowane nazwy dla tych dwóch odrębnych form, co przedstawiłam w tabelach:

Jak widać, większość wymienionych krajów stosuje jednoznaczne, rozróżniające nazwy dla rękawiczek – pięciopalczastych – i rękawic – jednopalczastych. Tym bardziej uzasadnia to potrzebę używania klarownej terminologii w polskich badaniach nad dziewiarstwem ręcznym. Zatem w moich artykułach będę konsekewntnie używać rozróżnienia:

rękawiczki – 5 palców
rękawice – 2 części: kciuk i 4 palce razem.

Więcej o tym zagadnieniu pisałam w poście Rękawice czy rękawiczki.

Przykład litewski

Do pracy nad rękawicami i rękawiczkami zmobilizowały mnie podobne, oddolne działania litewskiej społeczności dziewiarskiej, która w ostatnich latach skupia się na odszukaniu artefaktów zachowanych w muzeach oraz odtworzeniu ich we współczesnych warunkach.³ Dziewiarki i dziewiarze z Litwy podjęli intensywne działania na rzecz ochrony swojego narodowego dziedzictwa niematerialnego, koncentrując się na rekonstrukcji oraz dokumentowaniu tradycyjnych wzorów litewskich rękawic, odnajdywanych w zbiorach muzealnych i archiwach etnograficznych. Choć sami badacze podkreślają, że litewska tradycja dziewiarska nie osiągnęła tak szerokiego rozwoju jak w sąsiednich krajach bałtyckich – zwłaszcza na Łotwie i w Estonii – nie oznacza to, iż rękawice zajmowały marginalne miejsce w kulturze materialnej Litwy. Przeciwnie, w warunkach długich, surowych zim oraz przedłużających się okresów chłodu w pozostałych porach roku, wyroby wełniane stanowiły nieodzowny element codziennego ubioru ludności wiejskiej i miejskiej. Rękawice pełniły przy tym funkcje nie tylko użytkowe, zapewniając ochronę przed zimnem, lecz także symboliczne i estetyczne – były nośnikiem tożsamości lokalnej, a zarazem formą artystycznej ekspresji, w której wzory i kolorystyka odzwierciedlały zarówno regionalne tradycje, jak i indywidualną inwencję twórców. Pisałam o tym więcej w artykule Rękawice litewskie.

Rękawice i rękawiczki litewskie były i pozostają integralnym elementem stroju ludowego. W Polsce natomiast nigdy nie zostały uznane za jego stałą część – współcześnie występują jedynie w stroju pyrzyckim (haft na dzianinie) oraz bamberskim (białe), a więc w strojach o genezie napływowej, germańskiej.

Kierowanie się w badaniach przykładem Litwinów ma też inne uzasadnienie: Litwa (a szczególnie Wilno) była silnie związana z Polską przez kilka stuleci. Zofia Stryjeńska, polska malarka dokumentująca swoim talentem polskie tradycje ludowe, w Tece pt. Stroje ludowe zamieściła m. in. ilustrację Wileńskie, przedstawiającą prządkę oraz myśliwego w dużych, być może dzianych rękawicach. Mamy więc tu zarówno przedstawienie procesu pozyskiwania przędzy, jak i używania kolorowych, wzorzystych rękawic w ubiorze ludowym.

Po II wojnie światowej Wilno znalazło się w granicach Związku Radzieckiego, a po jego upadku stało się stolicą niepodległej Litwy. Dziś miasto pozostaje istotnym symbolem wspólnej, choć niekiedy burzliwej, historii polsko-litewskiej. Dziewiarstwo, podobnie jak wiele innych elementów kultury materialnej, przypomina, że granice i podziały polityczne bledną wobec wspólnego dziedzictwa. To właśnie takie drobne, codzienne przejawy kultury stanowią mosty łączące różne narody, przypominając o ich wspólnych korzeniach. Odkrywanie tych powiązań pozwala nie tylko lepiej zrozumieć przeszłość, ale również czerpać radość z bogactwa tradycji, które nas łączą.

Reklama polskiego kursu trykotarskiego w Wilnie z 1939 r. może wskazywać na wspólne źródła zarówno polskiego, jak i litewskiego dziewiarstwa.

Źr. Wiadomości Archidiecezjalne Wileńskie: dwutygodnik, 1939 nr 6 LINK

Z Litwą łączą nas także Prusy Wschdnie, o których będę jeszcze pisać poniżej. Zarówno historia, jak i kulturowe dziedzictwo Prus Wschodnich są pewnym łącznikiem dla polskiego i litewskiego dziewiarstwa.

Inspiracje bałtyckie

Podczas swojej pracy badawczej zauważyłam, że Polska jest jedynym krajem z obszaru basenu Morza Bałtyckiego, w którym nie zachowały się tradycyjne ludowe rękawice dziane⁴ — element ubioru i kultury materialnej tak charakterystyczny dla krajów położonych na północy Europy. W kontekście regionu bałtyckiego oraz związanych z nim tradycji ludowych i rękodzielniczych mam na myśli:

Szwecję oraz Norwegię (która choć nie leży bezpośrednio nad Bałtykiem pozostaje z nim silnie powiązana historyczne i kulturowo), Finlandię, Danię, Estonię, Łotwę, Litwę oraz dodatkowo północne regiony Niemiec, a także Rosję – obszar Okręgu Królewieckiego, Setomaa i północne, nadbałtyckie tereny Rosji.

Pomijam w tym opracowaniu Anglię, Walię, Szkocję, Irlandię i Islandię oraz Wyspy Owcze ponieważ nie są położone nad Bałtykiem, choć warto nadmienić, że wszystkie te kraje mają silne tradycje dziewiarskie i wniosły znaczący wpływ na wzornictwo dziewiarskie, szczególnie Wyspy Szetlandzkie (Fair Isle), a tradycyjne dziane rękawice i rękawiczki mocno wpisały się w tamtejszą kulturę ubioru.

Kraje północne tworzą spójny region kulturowy, ukształtowany przez zbliżone warunki środowiskowe, w tym długie okresy chłodu, które od wieków wymuszały stosowanie skutecznych form ochrony dłoni. Od stuleci utrzymywały one między sobą udokumentowane historycznie kontakty handlowe, obejmujące wymianę towarową, a co za tym idzie – przenikanie wzorów dekoracyjnych, surowców oraz technologii wytwarzania tekstyliów. Z perspektywy historii ubioru pozwala to postrzegać tradycje rękodzielnicze północnych regionów Polski jako część szerszego, północnoeuropejskiego kręgu kulturowego.

W tym kontekście porównanie dziedzictwa dziewiarskiego tych obszarów nie tylko wydaje się zasadne, lecz także metodologicznie uzasadnione. Publikacje etnograficzne oraz zasoby muzealne wskazują bowiem na liczne analogie w zakresie technik wykonania, ornamentyki i funkcji użytkowych dzianin rękawicznych występujących w regionach leżących nas Bałtykiem, w tym w północnych regionach ziem polskich. W sensie politycznym tę bliskość trafnie, choć żartobliwie ujął minister Radosław Sikorski, określając Polskę mianem „południa Skandynawii”. Pochylając się nad tradycyjnymi skandynawskimi rękawicami warto mieć to położenie północnych regionów Polski na uwadze – Bałtyk bowiem nie był tym, co nasz kraj od Skandynawii oddzielało, wręcz przeciwnie – zawdzięczamy mu wymianę towarową i kulturową z Północą.

źródło: Wikipedia (domena publiczna)

Badania porównawcze oparłam więc o 9 wymienionych powyżej krajów i sprawdziłam, czy i jakie rodzaje rękawic i rękawiczek występują w ich zasobach muealnych.

Najliczniejszą grupą zabytków wydają się być rękawice i rękawiczki dziane przechowywane w muzeach w Norwegii⁵.

Najbardziej interesujace pod względem wzornictwa są rękawice estońskie⁶:

Rękawice i rękawiczki dziane w polskich muzeach

W polskich muzeach nie zachowało się zbyt wiele takich zabytków, tym bardziej więć te nieliczne, uratowane przed unicestwieniem pamiątki, są dziś dla nas niezwykle cenne.

Dzięki uprzejmości Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem⁷ mogłam zapoznać się z listą eksponatów dzianych zachowanych w tej instytucji⁸. Akcesoria dziane chroniące dłonie przechowywane w MT, to:

2 pary rękawic dzianych bez palców z Czorstyna lub okolic, XIX w. – (E2179/MT i E2181/MT)
zapiąstki wykonane na drutach z Ratułowa, XX w. (?) – (E4148/MT/ab/MT)
2 pary rękawic wykonanych na szydełku – Zakopane, Agnieszka Obrochta-Rojowa, 1927-28 r. (E3521/MT, E3522/MT, E3523/MT)
2 pary rękawic wykonane na szydełku – Brzegi, Agnieszka Mądlak, 1969 r. (E3540/MT, E3541/MT)
rękawice wykonane na drutach – Ząb, Bronisława Bartol „Marculka”, 1969 r. (E6577/MT).

W Katalogu zbiorów etnograficznych Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem prawdopodobnie wydanym w 1907 r., a udostępnionym w serwisie polona.pl znalazłam informację, że rękawice i zapiąstki zostały przekazane przez pana St. Drohojewskiego w 1896 roku.⁹ Jak podaje Muzeum Tatrzańskie, Drohojowscy byli właścicielami dóbr czorsztyńskich.

Dzięki uprzejmości pana Jana Łętowskiego możemy zaprezentować zdjęcie mitenek z wystawy „Pierwsze rzeczy” w Galerii Sztuki w Willi Oksza w Zakopanem (2024 r.):