opr. Anna Bednarz ©
Dziewiarstwo, przez stulecia postrzegane przede wszystkim jako umiejętność o charakterze praktycznym, przekazywana w ramach tradycji ustnej i rodzinnej, w znacznym stopniu opierało się na procesie bezpośredniej obserwacji oraz naśladowania bardziej doświadczonych rzemieślników. Taki model transmisji wiedzy dominował w społecznościach wiejskich i w miejskich warsztatach, gdzie techniki, wzory i sposoby wyrobu dzianin stanowiły część dziedzictwa kulturowego określonej grupy czy regionu.
Jednak wraz z wynalezieniem i rozwojem drukarstwa w Europie, a następnie upowszechnieniem druku w XVI i XVII wieku, zaczęły pojawiać się pierwsze drukowane poradniki, zbiory wzorów oraz specjalistyczne publikacje poświęcone technikom dziewiarskim i pokrewnym rzemiosłom tekstylnym.
We Francji, od dawna uchodzącej za kraj wyznaczający standardy elegancji oraz mistrzostwa w rzemiośle tekstylnym, pierwsze tego rodzaju wydawnictwa pojawiły się stosunkowo wcześnie. Poszukując wpływów na rozwój polskiego dziewiarstwa, w pierwszej kolejności należy sięgnąć do najstarszych publikowanych źródeł francuskich, które nie tylko prezentowały wzory i techniki, lecz także kształtowały estetyczne kanony obowiązujące w całej Europie. Drukowane poradniki miały w tym kontekście znaczenie dwojakie: z jednej strony pełniły funkcję dydaktyczną, przekazując odbiorcom wiedzę w zakresie umiejętności praktycznych, z drugiej zaś porządkowały i systematyzowały informacje, które przez stulecia funkcjonowały głównie w formie ustnego przekazu międzypokoleniowego.
Do najwcześniejszych tego typu druków zalicza się publikacje francuskie i włoskie (weneckie), które szybko znalazły odbiorców w całej Europie. W 1605 roku w Paryżu ukazało się dzieło La pratique de l’aiguille industrieuse autorstwa Mathiasa Migneraka1, zawierające instrukcje oraz wzory haftów i koronek, które mogły być adaptowane również w dziewiarstwie. Kilka lat później, w 1613 roku, wydano Œuvres et subtiles inventions de lingerie Federica Vinciolo2 — ilustrowany zbiór skomplikowanych wzorów przeznaczonych głównie do koronkarstwa, ale stanowiących źródło inspiracji dla szeroko pojętego rzemiosła włókienniczego. W tym samym roku opublikowano jego rozszerzoną wersję pod tytułem Les secondes œuvres et subtiles inventions de lingerie3, wzbogaconą o dodatkowe motywy dekoracyjne, w tym „carrez de point de rebort”, charakterystyczne kwadratowe siatki wzorów.
Publikacje tego typu odegrały istotną rolę w procesie upowszechniania wzorów i technik, gdyż — w przeciwieństwie do przekazu ustnego — mogły być powielane w setkach egzemplarzy, trafiając do odbiorców z różnych krajów i środowisk społecznych. Ich ilustracje, wykonywane w technice miedziorytu, sprzyjały standaryzacji i powielaniu motywów, jednocześnie stając się punktem wyjścia dla twórczych adaptacji. W ten sposób dziewiarstwo zaczęło stopniowo funkcjonować nie tylko jako przekaz tradycyjny, lecz także jako dziedzina utrwalana i rozwijana w obiegu piśmiennym, co w dłuższej perspektywie wpłynęło na jego profesjonalizację i dywersyfikację.
Poniżej podaję wybór najstarszych i najciekawszych wzorników oraz podręczników dziewiarstwa wydanych w j. francuskim (nie jest to pełna lista):
1530 r.
La fleur de la science de pourtraicture Et patrons de broderie. Facon arabicque et ytalique
- Dosłowne tłumaczenie tytułu – Kwiat nauki portretowania i wzorów do haftu, w stylu arabskim i włoskim. „La Fleur de la science” – dosł. „Kwiat nauki” – oznacza tutaj „najlepszy wybór” lub „esencję wiedzy” z danego rzemiosła. „Pourtraiture” – w XVI w. oznaczało nie tylko portretowanie twarzy, ale też rysowanie wzorów i ornamentów. Chodziło więc o sztukę tworzenia rysunków, które mogły posłużyć jako modele dla hafciarek. „Patrons de broderie” – wzory do haftu, które mogły być kopiowane na tkaninę. „Façon arabique et italique” – „w stylu arabskim i włoskim” – odwołanie do dwóch modnych wówczas nurtów ornamentyki: arabeski (misternie splecione motywy roślinne i geometryczne, inspirowane sztuką islamu) oraz renesansowych wzorów włoskich (symetryczne girlandy, groteski).
- Ten typ publikacji to tzw. pattern book – książka z gotowymi wzorami dla rzemieślników i artystów. Były wykorzystywane nie tylko przez hafciarki, ale też przez złotników, rytowników, snycerzy i malarzy. Wzory „arabskie” i „włoskie” pojawiały się w Europie dzięki renesansowej wymianie kulturowej – arabeski trafiły przez Hiszpanię i Włochy, a ornamenty włoskie rozprzestrzeniły się dzięki drukowi i podróżom artystów.
- Autor – Francesco di Pellegrino
- Wydawca – Jacques Nyverd, Paryż
- LINK
1540 r.
Sensuyve[n]t les patrons de messire Antoine Belin, reclus de sainct Martial de Lyon . Item plusieurs autres bealux patrons nouveaulx, qui ont este inventez par Jehan Mayol Carme de Lyon. On les vend a Lyon chez le Prince.
- Zmysłowe wzory Antoine’a Belina, pustelnika z opactwa św. Marcjalisa w Lyonie. Ponadto kilka innych pięknych nowych wzorów, które zostały wynalezione przez Jehana Mayola, karmelitę. Są one sprzedawane w Lyonie w sklepie Prince.
- Autor – Antoine Belin
- Wydawca – ?, Lyon
- LINK
- Warto zwrócić uwagę na motyw ośmioramiennej gwiazdy i kwiatka (ważne z uwagi na błędne przypisywanie tego motywu tradycji norweskiej)
- Była to drukowana księga wzorników (pattern book) przeznaczona przede wszystkim dla hafciarek, koronkarek, złotników, introligatorów i innych rzemieślników, którzy korzystali z gotowych ornamentów w swojej pracy. Składała się z: wzorów autorstwa Antoine’a Belina – pustelnika (reclus) z klasztoru św. Marcjalisa w Lyonie ( „reclus” oznaczało, że Belin prowadził życie odosobnione, ale mógł zajmować się rysunkiem i projektowaniem wzorów w klasztorze) oraz z wzorów Jehana Mayola, karmelity, który według tytułu był ich twórcą (wynalazcą).
- Znaczenie historyczne: Lyon jako centrum druku wzorników – w XVI w. Lyon był jednym z głównych europejskich ośrodków produkcji takich ksiąg. Dzięki kupcom i kontaktom handlowym miasto było kanałem przenikania stylów włoskich, niemieckich i niderlandzkich. Rola duchownych w projektowaniu wzorów – zarówno Belin, jak i Mayol byli zakonnikami, co pokazuje, że w zakonach powstawały projekty dekoracyjne przeznaczone także dla świeckiego rzemiosła. Rozwój mody na drukowane wzorniki – tego rodzaju książki ułatwiały rzemieślnikom powielanie skomplikowanych ornamentów i sprzyjały standaryzacji stylów.
1587 r.
Les singuliers et nouveaux pourtraicts pour les ouvrages de lingerie
- Pełny tytuł – Les singuliers et nouveaux pourtraicts pour les ouvrages de lingerie . Nouvellement augmentez de plusieurs differens portraits servans de patrons à faire toutes sortes de poincts couppé, lacis, & autres reseau de poinct conté… Le tout inventé, au proffit & contentement des nobles dames & damoiselles… Par le seigneur Federic de Vinciolo Venitien
- Wyjątkowe i nowe wzory do bielizny. Nowo uzupełnione o kilka różnych projektów, służących jako wzory do tworzenia wszelkiego rodzaju ściegów ciętych, sznurowań i innych sieci ściegów liczonych… Wszystko wymyślone dla dobra i satysfakcji szlachetnych dam i dam… Przez weneckiego lorda Federica de Vinciolo
- Autor – Federic de Vinciolo
- Wydawca – Jean le Clerc Młodszy, przy rue Chartrière, w Chef Saint-Denis, niedaleko kolegium Coqueret, Paryż. Z przywileju królewskiego.
- LINK
1828 r.
Manuel des demoiselles, ou l’art de tricoter avec des modèles
- Podręcznik dla młodych dam, czyli sztuka robienia na drutach według wzorów
- Autor – Madame Celnart
- Wydawca – Roret, księgarz, ulica Hautefeuille, na rogu ulicy Battoir, Paryż
- LINK
ok. 1830
Encyclopédie des ouvrages de dames
- Księga robót kobiecych
- Autor – Autor – Thérèse de Dillmont
- Wydawca – T.H. de Dillmont, Dornach, Alsacja
- Publikacja stała się klasyką europejskiej literatury poświęconej rękodziełu. Choć obejmowała wiele technik – od haftu i szydełkowania po koronkarstwo – rozdziały poświęcone dziewiarstwu były jednymi z najczęściej wykorzystywanych.
- LINK
1851 r.
Encyclopédie du tricot par les auteurs du journal Cendrillon
- Encyklopedia robótek na drutach autorstwa magazynu „Cinderella Journal”
- Wydawca – A. Goubaud, Paryż
- LINK
1852 r.
Le Livre du Tricot
- Księga dziewiarska
- Autor – Madame Rouget de Lisle
- Wydawca – C. Ploche, Lbraire – Editeur, 5 place de la Bourse, Paryż
- LINK
- Przez wieki nasz kraj utrzymywał intensywne kontakty polityczne z Francją, która wielokrotnie stawała się miejscem schronienia dla Polaków — zarówno emigrantów politycznych, jak i przedstawicieli elit intelektualnych, artystycznych oraz rzemieślniczych. Jednym z interesujących dla historii dziewiarstwa świadectw tych powiązań jest podręcznik przechowywany dziś w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie. Książka pierwotnie należała do zbiorów biblioteki Szkoły Narodowej Polskiej w Batignolles (obecnie 17. dzielnica Paryża). Placówka funkcjonowała od 1842 do 1963 roku i prawdopodobnie właśnie w chwili jej likwidacji publikacja trafiła do Polski. Obecność tego francuskojęzycznego podręcznika w zbiorach polskiej szkoły we Francji, a później polskiej Biblioteki Narodowej, nie tylko dokumentuje drogę przenikania francuskich technik dziewiarskich do naszych tradycji rzemieślniczych, lecz stanowi także świadectwo kulturowych i edukacyjnych więzi między oboma narodami. Co więcej, Le Livre du Tricot jest obecnie najstarszą publikacją o tematyce dziewiarskiej w naszej Bibliotece Narodowej.
Inne publikacje
1605 – La pratique de l’aiguille industrieus du tres-excellent Milour Matthias Mignerak
1800 – Essai d’application de la peinture à l’art de tricoter : ou, recueil de patrons à tricotage
1817-21 Traité du tricot simple ou compliqué
c.d.n.
Przypisy, linki, bibliografia:
- Mathias Mignerak, La pratique de l’aiguille industrieuse, Paris: [s.n.], 1605, in-4°, fig. Egzemplarz dostępny m.in. w Bibliothèque nationale de France, sygn. RES V-1153. ↩︎
- Federic Vinciolo, Œuvres et subtiles inventions de lingerie, Paris: [s.n.], 1613, in-4°, fig. Egzemplarz dostępny w Bibliothèque nationale de France, sygn. RES V-1154. ↩︎
- Federic Vinciolo, Les secondes œuvres et subtiles inventions de lingerie, nouvellement augmentées de plusieurs carrez de point de rebort, Paris: Jean Le Clerc, 1613, in-4°. Egzemplarz dostępny w Bibliothèque nationale de France, sygn. RES V-1155. ↩︎
2 Comments