Strona internetowa „Muzeum Dziewiarstwa” to niezależna i niekomercyjna inicjatywa badawczo-dokumentacyjna poświęcona historii polskiego dziewiarstwa ręcznego. Celem jej powstania jest systematyczne gromadzenie, opracowywanie i udostępnianie źródeł dotyczących tej dziedziny rękodzieła w oparciu o literaturę naukową, archiwalia i zbiory muzealne.
Projekt powstał z potrzeby zebrania i uporządkowania rozproszonych informacji, a także z przekonania, że dziewiarstwo ręczne – mimo swojej obecności w polskiej kulturze materialnej – nie doczekało się dotąd całościowego opracowania.
Projekt ma charakter otwarty i edukacyjny. Udostępniamy zgromadzone materiały, aby mogły służyć badaczom, muzealnikom, projektantom i polskiej społeczności dziewiarskiej. Interesuje nas zarówno przeszłość, jak i teraźniejszość – ponieważ to, co dzieje się dziś, jutro stanie się historią.
Muzeum Dziewiarstwa to miejsce, którego nie znajdziemy na żadnej mapie ani w żadnym turystycznym przewodniku. Powstało w przestrzeni wirtualnej jako odpowiedź na potrzebę zachowania i udokumentowania bogatego dziedzictwa polskiego dziewiarstwa, a jego misją jest gromadzenie wiedzy historycznej, materiałów etnograficznych, wspomnień, ikonografii i fotografii związanych z dziedziną, która przez wieki stanowiła istotny element zarówno życia codziennego, jak i kultury materialnej w Polsce.
Być może w przyszłości inicjatywa ta zyska fizyczną postać jako kameralne muzeum lub izba historyczna, gdzie nie tylko obejrzymy zebrane eksponaty dziewiarskie czy wysłuchamy specjalistycznych wykładów, ale także poczujemy atmosferę dawnych warsztatów, poznamy tradycyjne techniki i uświadomimy sobie ich znaczenie społeczne i gospodarcze. Wśród perspektywicznych działań ważne miejsce zajmuje wpisanie polskich tradycji dziewiarskich na Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, a także stworzenie możliwości zdobywania certyfikatów rzemieślniczych (jak np. TKGA) przez środowisko dziewiarskie w Polsce. Realizacja tych zadań wymaga jednak zaangażowania wielu osób oraz wsparcia odpowiednich instytucji. Pracujemy nad tym od podstaw.
Nasza historia
Inicjatywa rozwinęła się z prowadzonego przez kilka lat na Facebooku małego, prywatnego Projektu Wełna i Koronki, skupionego na wyszukiwaniu informacji źródłowych dotyczących historii polskiego dziewiarstwa oraz koronkarstwa. Z czasem materiałów zebrało się tak wiele, że zaistniała konieczność podzielenia projektu na odrębne części: dziewiarstwo i koronkarstwo oraz przeniesienia zebranych materiałów na dedykowaną stronę internetową.
W lipcu 2024 r. powstała więc taka strona pod adresem: www.muzeumdziewiarstwa.com oraz konta na Instagramie i Facebooku, wokół których skupione są osoby zainteresowane historią polskiego dziewiarstwa i przędzalnictwa.
Działania
Zauważamy, że wraz ze wzrostem popularności dziewiarstwa ręcznego w Polsce pojawiają się uproszczenia, folkloryzacja i dezinformacja, a także nie zawsze uzasadnione zmiany językowe pochodzące z języka angielskiego, najczęściej niepotwierdzone przez źródła historyczne. Tylko rzetelna wiedza, oparta na dokumentach, wspomnieniach i literaturze fachowej, może przyczynić się do ochrony oraz odbudowy kulturowej wartości polskiego dziewiarstwa ręcznego w duchu zachowania autentyczności.
Na obecnym etapie działalność wirtualnego muzeum skupia się przede wszystkim na gromadzeniu i katalogowaniu zapisanych cyfrowo materiałów historycznych. Każdy zapis, każdy sfotografowany przedmiot czy zachowana opowieść to dla nas cenne elementy układanki pozwalające odtworzyć – na ile to tylko możliwe – kompletny obraz polskiego dziewiarstwa, jego ewolucję, rolę w lokalnych społecznościach oraz wpływ na kształtowanie tradycji i tożsamości kulturowej. Celem prowadzonych prac jest zabezpieczenie tego dziedzictwa przed zapomnieniem i spopularyzowanie go wśród szerokiego kręgu zainteresowanych odbiorców. Zebrany materiał stanowi wstęp do dalszych działań skupionych wokół polskiego dziewiarstwa ręcznego.
Celem Muzeum nie jest sztuczne tworzenie nowej historii i tradycji czy inspirowanie twórców folklorem, lecz ocalenie istniejącego dziedzictwa przed zapomnieniem i zniekształceniem. Otwartość na bieżące trendy modowe w dziewiarstwie jest bardzo potrzebna, bo pozwala iść z duchem czasu, jednak równie ważne jest zachowanie ciągłości tradycji, a także pamięci o dawnych technikach, wzornictwie oraz o pokoleniach ludzi, którzy kształtowali dziewiarstwo w naszym kraju. Do takiego spojrzenia na tradycję skłania lektura wydanej w 1988 r. (polskie wyd. 2008 r.) książki Tradycja wynaleziona (The Invention of Tradition)1:
„Wiele tradycji, które uważamy za bardzo starożytne w swoich korzeniach, w rzeczywistości nie zostało usankcjonowanych przez wielowiekową praktykę, lecz zostało wynalezionych stosunkowo niedawno.”
Myśl ta pozostaje ważnym punktem odniesienia dla naszego projektu, którego głównym zadaniem jest wskazanie i zachowanie autentycznego dziedzictwa dziewiarskiego. Nie tworzymy tradycji, a ją odtwarzamy.
Choć w wyniku zniszczeń wojennych w polskich muzeach zachowało się stosunkowo niewiele eksponatów dziewiarskich w porównaniu z innymi krajami europejskimi, dostępne źródła etnograficzne umożliwiają ponowne opisywanie tradycji w sposób zgodny z historycznym kontekstem.
W ramach naszych działań:
- opieramy się na badaniach naukowych i autoryzowanych publikacjach, w miarę możliwości staramy się współpracować z ekspertami w zakresie historii sztuki, antropologii, etnografii i technologii włókienniczych,
- gromadzimy archiwalia i dokumenty związane z przemysłem dziewiarskim,
- prowadzimy kwerendy źródłowe w bibliotekach i archiwach,
- przygotowujemy Słownik Dziewiarski (katalog pojęć),
- dokumentujemy dawne techniki i wzory,
- dzielimy się uporządkowanym zasobem wiedzy (m.in. w magazynie „Wełna i koronki”, w Słowniku Dziewiarskim i w Kolekcji Polskich Wzorów oraz – sukcesywnie pracujemy nad dziewiarskimi haslami w polskiej Wikipedii).
Sięgamy do źródeł naukowych i popularnonaukowych, archiwalnych czasopism, a także odwiedzamy krajowe zbiory muzealne w poszukiwaniu eksponatów związanych z dziewiarstwem i przędzalnictwem. Chcemy nie tylko zrekonstruować tę mocno zapomnianą historię, ale też udostępnić ją szerokiemu gronu odbiorców: badaczom, pasjonatom dziewiarstwa oraz wszystkim zainteresowanym kulturą materialną i dziedzictwem rękodzieła w Polsce. Mamy nadzieję, że nasze działania staną się zalążkiem także dla większych prac badawczych.
Podstawę naszej pracy stanowią:
- dorobek naukowy prof. Ireny Turnau, prof. Marii Boguckiej, dr Adama Nahlika, prof. Anny Drążkowskiej, dr Marii Michałowskiej, prof. Jerzego Maika, dr Anny Rybarczyk, prof. Małgorzaty Grupy oraz wielu innych – nie tylko polskich, ale również czeskich, ukraińskich, litewskich i tureckich – naukowców z takich dziedzin jak włókiennictwo, etnografia i archeologia,
- doświadczenia międzynarodowej grupy badawczej Knitting History Forum,
- publikacje autorów Atlasu Polskich Strojów Ludowych i innych opracowań dotyczących polskich ubiorów ludowych,
- zdigitalizowane publikacje archiwalne, prace naukowe, wydawnictwa książkowe i czasopisma,
- eksponaty znajdujące się w polskich muzeach,
- doświadczenia polskich projektantów dzianin oraz edukatorów dziewiarstwa.
Chcemy opierać się tylko na rzetelnych źródłach i etnograficznych opracowaniach naukowych, ponieważ dostrzegamy, że bazowanie na niesprawdzonych informacjach może prowadzić do błędnych interpretacji i odejścia od autentyczności. Bardzo ostrożnie podchodzimy do propozycji tzw. etnodizajnu, który może być zabawną formą podejścia do dziewiarstwa, ale nie powinien być uznawany za reprezentatywny przykład wzornictwa regionalnego, szczególnie w odniesieniu do polskich strojów ludowych.
Już dziś możemy napisać, że choć historia polskiego dziewiarstwa wciąż nie została kompleksowo opracowana, zaczyna jednak powoli wyłaniać się z licznych drobnych informacji, które udaje się nam odnaleźć w różnych publikacjach. Scalenie tych danych w jedną spójną opowieść to niezwykle trudne zadanie, głównie ze względu na fragmentaryczność i rozproszenie dostępnych źródeł.
Dodatkowym wyzwaniem jest skomplikowana historia Polski, pełna tragicznych wydarzeń, wojen, powstań, rozbiorów oraz migracji, które prowadziły do zapomnienia lub całkowitej utraty wypracowanych wcześniej tradycji, i co za tym idzie, cennych eksponatów, kolekcji muzealnych czy archiwalnych.
Podobne zawirowania dotknęły także sąsiadów zza naszych granic, co komplikuje badania nad ich wpływem na polskie dziewiarstwo, a także znalezienie cech wspólnych. Staramy się jednak sięgać również po wyniki badań naukowych z dziedziny dziewiarstwa w krajach sąsiednich, ponieważ chcemy w naszej pracy uwzględnić także dawne ziemie polskie i tereny przygraniczne (Litwa, Białoruś, Ukraina, Słowacja, Czechy, historyczna Galicja, Łużyce i Prusy). Już w tej chwili udaje nam się nakreślić drogi, którymi dziewiarstwo do nas przybywało (Francja, Niemcy, Czechy, Słowacja) i uchwycić wspólne cechy charakterystyczne dla poszczególnych regionów.
Historia polskiego dziewiarstwa ręcznego wciąż pozostaje w dużej mierze nieopisana. Mamy nadzieję, że projekt Muzeum Dziewiarstwa stanie się miejscem jej dokumentowania, popularyzacji oraz inspiracją dla kolejnych badań.
Podziękowania
Dziękujemy wszystkim za dotychczasową współpracę i wsparcie, które każdego dnia zachęcają nas do dalszych wspólnych działań nad muzeum dziewiarstwa. Dziękujemy wszystkim, którzy korzystając z naszych materiałów, wskazują ich źródło, tak jak my czynimy to w publikowanych opracowaniach.
Inicjatorka i koordynatorka projektu:
Anna Bednarz
e-mail: muzeumdziewiarstwa@gmail.com
Konsultacje historyczne, korekta:
Katarzyna Pilawa-Główka, „Korekta z głową”
- Eric Hobsbawm, Terence Ranger (red.), Tradycja wynaleziona, przeł. M. Godyń, F. Godyń, Kraków 2008 ↩︎
1 Comment