Muzeum Dziewiarstwa to niezależna, niekomercyjna inicjatywa badawczo-dokumentacyjna poświęcona historii polskiego dziewiarstwa. Jej celem jest systematyczne gromadzenie, opracowywanie i udostępnianie źródeł dotyczących tej dziedziny w oparciu o literaturę naukową, archiwalia i zbiory muzealne.
Misja
Projekt powstał z potrzeby uporządkowania rozproszonych informacji na temat polskiego dziewiarstwa ręcznego, a także z przekonania, że dziedzina ta – mimo swojej obecności w kulturze materialnej – nie doczekała się dotąd całościowego opracowania.
Nasze działania koncentrują się na:
- kwerendach archiwalnych i bibliotecznych,
- analizie opracowań etnograficznych, historycznych i technologicznych,
- dokumentowaniu dawnych technik i wzorów,
- rekonstrukcjach historycznych projektów dziewiarskich,
- tworzeniu uporządkowanego zasobu wiedzy (m.in. Słownika Dziewiarskiego i Kolekcji Polskich Wzorów).
W pracy opieramy się na dorobku badaczy włókiennictwa, historii ubioru i etnografii, a także na doświadczeniach międzynarodowych środowisk zajmujących się historią dziewiarstwa.
Projekt uwzględnia również kontekst transgraniczny – dawne ziemie Rzeczypospolitej oraz wpływy francuskie, niemieckie, czeskie i skandynawskie – co pozwala analizować rozwój dziewiarstwa w Polsce w szerszej perspektywie europejskiej.
Muzeum Dziewiarstwa powstało jako odpowiedź na zjawisko uproszczeń i nieudokumentowanych narracji wokół „tradycji”. Naszym celem nie jest tworzenie nowych mitów ani folkloryzowanie przeszłości, lecz rekonstrukcja możliwie najwierniejszego obrazu historycznego w oparciu o dostępne źródła.
Projekt ma charakter otwarty i edukacyjny. Zgromadzone materiały publikujemy w domenie publicznej, aby mogły służyć badaczom, muzealnikom, projektantom i polskiej społeczności dziewiarskiej.
Interesuje nas zarówno przeszłość, jak i teraźniejszość – ponieważ to, co dzieje się dziś, jutro stanie się historią.
Miejsce
Muzeum Dziewiarstwa to miejsce, którego nie znajdziemy na żadnej mapie świata ani w żadnym turystycznym przewodniku. Być może w przyszłości inicjatywa ta zyska realny kształt – w formie kameralnego muzeum lub izby historycznej, w której będzie można nie tylko oglądać zachowane eksponaty czy wysłuchać specjalistycznych wykładów, ale także poczuć atmosferę dawnych warsztatów, poznać tradycyjne techniki dziewiarskie oraz zrozumieć ich znaczenie społeczne i gospodarcze. Wśród perspektywicznych działań ważne miejsce zajmuje wpisanie polskich tradycji dziewiarskich na Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, a także stworzenie możliwości zdobywania certyfikatów rzemieślniczych (jak np. TKGA) przez środowisko dziewiarskie w Polsce. Realizacja tych zadań wymaga jednak zaangażowania wielu osób oraz wsparcia odpowiednich instytucji.
Na obecnym etapie działalność wirtualnego muzeum skupia się przede wszystkim na zgromadzeniu materiałów historycznych. Każdy zapis, każda sfotografowana rzecz czy zachowana opowieść, to cenna część układanki, pozwalająca odtworzyć obraz polskiego dziewiarstwa – jego ewolucję, rolę w lokalnych społecznościach oraz wpływ na kształtowanie tradycji i tożsamości kulturowej. Celem prowadzonych prac jest zabezpieczenie tego dziedzictwa przed zapomnieniem i upowszechnienie go wśród szerokiego kręgu odbiorców.
Historia
Inicjatywa rozwinęła się z małego prywatnego Projektu „Wełna i Koronki”, prowadzonego przez kilka lat na Facebooku, którego celem było wyszukiwanie materiałów dotyczących historii polskiego dziewiarstwa oraz koronkarstwa. W ramach naszych działań, które rozpoczęły się w 2022 roku, testowaliśmy owczą wełnę z zakopiańskiej przędzalni, oryginalną wełnę szetlandzką oraz wełnę przędzioną ręcznie w Polsce z runa owiec wypasanych w Szkocji. Odtworzyliśmy też kilka starych projektów dziewiarskich – m.in. angielską serwetę z 1915 r., sweter podhalańskiego lutnika z at 50. oraz góralskie skarpety zachowane w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie; rozpoczęliśmy badania nad historią klockowych koronek zakopiańskich; rozpoczęliśmy intensywne badania nad historią polskiego dziewiarstwa; rozpoczęliśmy tworzenie Kolekcji Polskich Wzorów i udostępniliśmy ją do bezpłatnego i dowolnego użytkowania polskiej społeczności dziewiarskiej.
Z czasem materiałów zebrało się tak wiele, że zaistniała konieczność podzielenia projektu na odrębne części: dziewiarstwo i koronkarstwo. Powstała strona internetowa pod adresem www.muzeumdziewiarstwa.com oraz konta na Instagramie i Facebooku, wokół których skupione są osoby zainteresowane historią polskiego dziewiarstwa i przędzalnictwa.
Wraz ze wzrostem zainteresowania dziewiarstwem ręcznym w Polsce pojawiają się zjawiska uproszczeń, folkloryzacji i dezinformacji, często pozbawione oparcia w źródłach historycznych. Tylko rzetelna wiedza, oparta na dokumentach, wspomnieniach i literaturze fachowej, może przyczynić się do ochrony oraz odbudowy kulturowej wartości polskiego dziewiarstwa ręcznego w duchu zachowania autentyczności. Celem muzeum nie jest tworzenie nowej historii i tradycji, czy inspiracji folklorem, lecz ochrona istniejącego dziedzictwa przed zapomnieniem i zniekształceniem. Otwartość na nowe trendy modowe w dziewiarstwie jest bardzo potrzebna, bo pozwala iść z duchem czasu, jednak równie ważne jest zachowanie ciągłości tradycji i pamięci o dawnych technikach czy wzornictwie, oraz o pokoleniach ludzi, którzy budowali dziewiarstwo w naszym kraju.
Do takiego spojrzenia na tradycję skłania lektura wydanej w 2012 r. książki The Invention of Tradition (Wynalezienie tradycji)1:
Wiele tradycji, które uważamy za bardzo starożytne w swoich korzeniach, w rzeczywistości nie zostało usankcjonowanych przez wielowiekową praktykę, lecz zostało wynalezionych stosunkowo niedawno. Niniejsza książka analizuje przykłady tego procesu tworzenia – powstanie walijskiej i szkockiej „kultury narodowej”; rozwój brytyjskich rytuałów królewskich w XIX i XX wieku; początki rytuałów imperialnych w Indiach Brytyjskich i Afryce; oraz próby radykalnych ruchów, by rozwinąć własne kontrtradycje. Książka analizuje złożoną interakcję przeszłości i teraźniejszości, łącząc historyków i antropologów w fascynującym studium rytuału i symboliki, które stawia nowe pytania dotyczące zrozumienia naszej historii.
Celem podejmowanych przez muzeum działań nie jest konstruowanie „tradycji” pozbawionych zakorzenienia w źródłach historycznych, lecz wskazanie na istnienie autentycznego dziedzictwa dziewiarskiego. Choć w wyniku doświadczeń wojennych w polskich muzeach zachowało się stosunkowo niewiele materialnych świadectw tej działalności w porównaniu z innymi krajami europejskimi, dostępne źródła etnograficzne umożliwiają rekonstrukcję tych tradycji, ich ponowne opisywanie oraz odtwarzanie w sposób zgodny z historycznym kontekstem.
W ramach naszych poszukiwań:
- opieramy się na badaniach naukowych i autoryzowanych publikacjach, w miarę możliwości staramy się współpracować z ekspertami z zakresu historii sztuki, antropologii, etnografii i technologii włókienniczych,
- gromadzimy archiwalia i dokumenty związane z przemysłem dziewiarskim,
- prowadzimy kwerendy źródłowe w bibliotekach i archiwach,
- przygotowujemy Słownik Dziewiarski (katalog pojęć),
- dokumentujemy dawne techniki i wzory.
Naszym celem jest zebranie i uporządkowanie wiedzy na temat historii polskiego dziewiarstwa przede wszystkim ręcznego. Sięgamy zatem do źródeł naukowych i popularnonaukowych, archiwalnych czasopism dostępnych w bibliotekach cyfrowych, a także przeszukujemy krajowe zbiory muzealne w poszukiwaniu eksponatów związanych z dziewiarstwem i przędzalnictwem. Zgromadzone materiały opracowujemy w układzie chronologicznym, regionalnym i tematycznym. Chcemy nie tylko zrekonstruować zapomnianą historię, ale też udostępnić ją szerokiemu gronu odbiorców – badaczom, pasjonatom dziewiarstwa oraz wszystkim zainteresowanym kulturą materialną i dziedzictwem rękodzieła w Polsce. Mamy nadzieję, że działania, które rozpoczęliśmy, staną się zalążkiem także dla większych prac badawczych.
Podwalinami naszej pracy stały się:
- osiągnięcia prof. Ireny Turnau, prof. Marii Boguckiej, dr Adama Nahlika, prof. Anny Drążkowskiej, dr Marii Michałowskiej, prof. Jerzego Maika, dr Anny Rybarczyk, prof. Małgorzaty Grupy, oraz wielu innych naukowców z dziedziny włókiennictwa, etnografii i archeologii, nie tylko polskich, ale również czeskich, ukraińskich, litewskich i tureckich,
- doświadczenia międzynarodowej grupy badawczej Knitting History Forum,
- publikacje autorów Atlasu Polskich Strojów Ludowych i innych opracowań dot. polskich ubiorów ludowych,
- zdigitalizowane publikacje archiwalne, prace naukowe, wydawnictwa książkowe i czasopisma,
- eksponaty znajdujące się w polskich muzeach,
- doświadczenia polskich projektantów dzianiny oraz edukatorów dziewiarstwa.
Chcemy opierać się tylko na rzetelnych źródłach i etnograficznych opracowaniach naukowych, ponieważ dostrzegamy, że bazowanie na niesprawdzonych informacjach może prowadzić do błędnych interpretacji i odejścia od autentyczności. Bardzo ostrożnie podchodzimy do propozycji tzw. etnodizajnu, który może być zabawną formą podejścia do dziewiarstwa, ale nie powinien być uznawany za źródło wzornictwo regionalnego, szczególnie w odniesieniu do polskich strojów ludowych.
Za główny cel naszych działań przyjęliśmy wyszukiwanie i uporządkowanie informacji o polskim dziewiarstwie (głównie ręcznym, ale nie tylko), oraz dzielenie się tą wiedzą z polską społecznością dziewiarską.
Nasza praca
W lipcu 2024 roku podjęliśmy decyzję o systematycznym publikowaniu wszystkich odnalezionych materiałów oraz wyników badań w domenie publicznej na stronie internetowej Muzeum Dziewiarstwa. Muzeum posiada w tej chwili dwie aktywne domeny:
Pomimo, że historia polskiego dziewiarstwa wciąż nie została kompleksowo opracowana, zaczyna jednak powoli wyłaniać się z licznych drobnych informacji, które udaje się nam odnaleźć w różnych publikacjach. Zgromadzenie tych danych w jedną spójną opowieść to niezwykle trudne zadanie, głównie ze względu na fragmentaryczność i rozproszenie dostępnych źródeł. Dodatkowym wyzwaniem jest skomplikowana historia Polski, pełna tragicznych wydarzeń, wojen, powstań, rozbiorów oraz migracji, które prowadziły do zapomnienia lub całkowitej utraty wypracowanych wcześniej tradycji i co za tym idzie, cennych eksponatów, kolekcji muzealnych czy archiwalnych.
Podobne zawirowania dotknęły także sąsiadów zza naszych granic, co komplikuje badania nad ich wpływem na nasze polskie dziewiarstwo, a także znalezienie wspólnych z nimi cech. Staramy się jednak sięgać po wyniki badań naukowych z dziedziny dziewiarstwa w krajach sąsiednich, ponieważ chcemy w naszej pracy uwzględnić także dawne polskie tereny i tereny przygraniczne (Litwa, Białoruś, Ukraina, Słowacja, Czechy, hist. Galicja, Łużyce i Prusy). Już w tej chwili udaje nam się nakreślić drogi, jakimi dziewiarstwo do nas przybywało (Francja, Niemcy, Czechy, Słowacja) i uchwycić wspólne cechy charakterystyczne dla poszczególnych regionów.
Odszukanie, zgromadzenie i uporządkowanie publikacji, wzbogaconych o wspomnienia, wzmianki oraz ilustracje, pozwala na nakreślenie zarysu historii polskiego dziewiarstwa. Dziś już możemy oficjalnie napisać, że Muzeum Dziewiarstwa to oddolna inicjatywa edukacyjno-informacyjna, mająca na celu promowanie bogatej historii, sztuki i kultury polskiego dziewiarstwa oraz tematów z nim związanych. Projekt ten jest całkowicie niekomercyjny i oparty na pasji do zachowania i dzielenia się tą piękną tradycją. Skupiamy się na tym, co w dziedzinie polskiego dziewiarstwa działo się w przeszłości, ale ważne jest również dla nas to, co dzieje się dzisiaj, bo za rok, 5 czy 10 lat to stanie się historią.
Nasze poszukiwania są cały czas w toku, a ich wynikami dzielimy się natychmiastowo, aby rzucić na nie nowe światło i złapać nowe kierunki działania. Na bieżąco edytujemy teksty, które później są jeszcze korygowane i aktualizowane, prosimy więc o cierpliwość i wyrozumiałość, jeśli gdzieś znajdzie się jakiś błąd lub niedopatrzenie, albo artykuł jest w trakcie edycji.
Podziękowania
Dziękujemy wszystkim za dotychczasową współpracę i wsparcie, które każdego dnia zachęcają nas do dalszych wspólnych działań nad muzeum dziewiarstwa. Dziękujemy wszystkim tym, którzy korzystając z naszych zasobów wspominają o ich źródle, tak, jak my staramy się to robić w publikowanych artykułach. I tym, którzy szanując naszą pracę i korzystając z niej, przesyłają miłe słowa w komentarzach i wiadomościach.
Inicjatorka i koordynatorka projektu:
Anna Bednarz
Kontakt i nasze media społecznościowe:
e-mail: muzeumdziewiarstwa@gmail.com
Instagram: @muzeum_dziewiarstwa
Facebook: Grupa Historia Dziewiarstwa
- Eric Hobsbawm, Cambridge University Press, 2012, The Invention of tradition ↩︎