oprac. Anna Bednarz
Czy szydełkowanie to też dziewiarstwo?
Opinie praktykujących dziewiarek i dziewiarzy w tej kwestii pozostają odmienne. Część z nich traktuje szydełkowanie jako integralny element dziewiarstwa, podczas gdy inni akcentują wyraźne różnice pomiędzy tą techniką a dzianiem na drutach. Dla osób zaawansowanych w praktykowaniu dziania na drutach szydełko stanowi jednak ważne narzędzie pomocnicze, wykorzystywane m.in. do nabierania i zamykania oczek, wykonywania pętelek, brzegów, wykończeń i koronkowych wstawek, a także do naprawy opuszczonych oczek.
W praktyce trudno wskazać osobę dziergającą na drutach, która nie posługiwałaby się przynajmniej podstawowymi technikami szydełkowania. Częściej spotyka się sytuację odwrotną – szydełkowanie nie wymaga bowiem znajomości techniki dziergania na drutach, choć niejednokrotnie staje się impulsem do jej opanowania. Mimo wyraźnych odmienności strukturalnych i technicznych dzianie na drutach i szydełkowanie pozostają ze sobą blisko powiązane. Z tego względu zasadne wydaje się jednoznaczne określenie relacji między nimi, tym bardziej, że w badaniach nad historią dziewiarstwa pominięcie szydełkowania byłoby nieuzasadnione i kłopotliwe.
W dorobku badawczym prof. Ireny Turnau szydełkowanie nie było przedmiotem szczegółowych analiz w kontekście historii europejskiego dziewiarstwa. Współczesna badaczka, Sophie Desrosiers w artykule Terminologia i klasyfikacje tekstyliów: niektóre aspekty metodologiczne i chronologiczne 1 podejmuje zagadnienie terminologii i klasyfikacji technik włókienniczych, zwracając szczególną uwagę na trudności związane z ich chronologicznym ujęciem. Autorka wskazuje, że wiele metod rękodzielniczych trudno jednoznacznie przyporządkować dawnej terminologii, ponieważ ich rozwój miał miejsce stosunkowo późno. W tym kontekście omawia m.in. szydełkowanie oraz dzianie na drutach, które nie znajdują potwierdzenia w źródłach starożytnych: „W tej kategorii znajdują się dwie dobrze znane techniki: szydełkowanie i dzierganie, wykonywane również bez użycia narzędzi lub przy użyciu prostych narzędzi – szydełka bądź jednego lub kilku patyczków. (…) Dzierganie, podobnie jak szydełkowanie, wydają się technikami późnymi, wykraczającymi poza zakres starożytnej terminologii włókienniczej.” Choć obie techniki wymykają się próbom ustalenia ich początków, są trakowane w pracach naukowych nie jako tożsame, ale jako bliskie sobie i rozwijające się równolegle.
Co o szydełkowaniu mówią polskie źródła pisane?
Szydełkowanie, choć historycznie kojarzone z XIX wiekiem i ówczesną modą na koronki, ma znacznie wcześniejszą tradycję. Badacze wskazują, że jego początki sięgają już wczesnego średniowiecza, co potwierdza m.in. zapis: „(…) początki szydełkowania w Polsce ustala na X stulecie. Szydełkowanie jest stosunkowo mało skomplikowaną techniką, uprawianą u nas od wczesnego średniowiecza, toteż wiek XIX jest dość późnym okresem wyznaczającym początki koronki szydełkowej w Polsce.” 2
Kolejny cytat wskazuje jasno, że dzianina to jeden z podstawowych rodzajów wyrobów włókienniczych, który może być wykonywany różnymi technikami dziewiarskimi: „wyroby dziane można produkować z jednej nitki, na drutach lub haczykiem zwanym szydełkiem, albo z wielu nitek na krośnie dziewiarskim.” 3
W opracowaniach dotyczących historii dziewiarstwa podkreśla się, że szydełkowanie należy do tej samej grupy technik co dzianie na drutach, a samo narzędzie wywodzi się z dawnego przyboru: „szydełko w rozumieniu małe szydło. Termin ten kojarzy się ze znanymi narzędziami haczykowatymi z rogu lub kości, które służyły do prac dziewiarskich.” 4
Podobnie tutaj: „szydełko haczykowate rogowe do dziewiarstwa”. 5
Kazimierz Tymieniecki w 1962 roku wymienia: „szydełka dziewiarskie”. 6
W 1973 r. Gabriela Mikołajczyk: „szydełko dziewiarskie”. 7
W 1975 r. – w pracy pt. „Piękno użyteczne – ćwierćwiecze Cepelii” wymienia się: „dziewiarstwo robione szydełkiem i na drutach”. 8
W 1983 r.: Szczecin we wczesnym średniowieczu: „przędzalnictwo i dziewiarstwo (szydełko)”. 9
W 1996 r. – Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej10 używa słów: „dziewiarstwo na drutach i szydełkach”.
We wszystkich podanych źródłach naukowych z dziedziny historii, archeologii i etnografii szydełkowanie traktowane jest jako forma dziewiarstwa, a szydełko uznawane jest za narzędzie dziewiarskie. W tym kontekście nie można nie uznawać technik szydełkowych za techniki dziewiarskie.
Podsumowanie
W ramach dziewiarstwa ręcznego najczęściej wyróżnia się dwie podstawowe metody (czasami łączone ze sobą):
- dzianie na drutach, w którym pracuje się zazwyczaj dwoma (lub większą liczbą) drutami, a oczka pozostają „otwarte” i łączą się w całe rzędy,
- szydełkowanie, wykonywane jednym narzędziem zakończonym haczykiem, gdzie każde oczko zwykle kończy się przed rozpoczęciem kolejnego.
Obie techniki prowadzą do powstania dzianiny, choć różnią się strukturą uzyskanego materiału oraz jego właściwościami użytkowymi. Dzianina wykonywana na drutach jest zazwyczaj bardziej elastyczna i cieńsza, natomiast szydełkowana ma wyraźniejszą, stabilniejszą fakturę, a zużycie włóczki jest w jej przypadku większe.
Na gruncie terminologicznym nie ma wątpliwości, że szydełkowanie mieści się w definicji dziewiarstwa. Stanowi ono obok robótek drutowych równoprawną część tradycji dziewiarskiej, rozwijanej zarówno w sferze rzemiosła domowego, jak i w praktyce artystycznej czy użytkowej.
Przypisy i linki
- Desrosiers S., Textile Terminologies and Classifications: Some methodological and chronological aspects, Textile terminologies in the ancient near east and mediterranean from the third to the first mellennia BC, 2010 LINK ↩︎
- Kwartalnik historii kultury materialnej, Volume 45, 1997 LINK ↩︎
- Bogucka M., „Gdańskie rzemiosło tekstylne od XVI do XVII w.” 1956 ↩︎
- Materiały zachodniopomorskie, 1958 LINK ↩︎
- Fontes archaeologici Posnanienses annales Musei Archeologici Posnaniensis 1961 LINK ↩︎
- Początki Państwa Polskiego: Społeczeństwo i Kultura”, 1962 ↩︎
- Początki Gniezna: źródła archeologiczne ↩︎
- 1975 r. – „Piękno użyteczne – ćwierćwiecze Cepelii”: ↩︎
- 1983 r.- „Szczecin we wczesnym średniowieczu wzgórze zamkowe”: ↩︎
- 1996 r. – „Dziennik ustaw Rzeczypospolitej Polskiej” ↩︎