zebr. i oprac. Anna Bednarz
Definicja warkocza
Warkocze ozdobne stanowią jedną z najbardziej charakterystycznych technik w dziewiarstwie ręcznym. Tworzą one pionowe, poziome, a niekiedy również ukośne pasy o strukturze przypominającej plecionkę, które nadają dzianinie unikatowy i rozpoznawalny charakter estetyczny.
W niniejszym opracowaniu termin „warkocze wplatane” odnosi się do technik dziewiarskich służących do formowania poziomych pasów o funkcji dekoracyjnej lub rozdzielającej, uzyskiwanych poprzez poziome skręcanie oraz przeplatanie nitek w toku procesu dziergania. Należy wyraźnie odróżnić je od tzw. warkoczy irlandzkich (ARRAN), stanowiących wypukłe struktury powstające w wyniku krzyżowania oczek podczas standardowego tworzenia dzianiny.
Słowo warkocz stanowi termin pierwotnie odnoszący się do uczesania, w którym włosy splecione są w regularny splot z trzech lub większej liczby pasm, zabezpieczony na końcu przed rozplataniem. Tradycyjnie kojarzony z kobiecą fryzurą, warkocz bywał również stosowany w uczesaniach męskich, zwłaszcza w formie pojedynczego splotu zaplatanego z tyłu głowy. Warkocze wykonywano także z końskich grzyw i ogonów, nadając im funkcję zarówno ozdobną, jak i praktyczną.
Forma oraz liczba warkoczy różnią się w zależności od tradycji i kontekstu kulturowego. W europejskim kręgu kulturowym dominują fryzury z jednym warkoczem noszonym z tyłu głowy lub dwoma symetrycznymi po bokach, natomiast w kulturach afrykańskich występują złożone kompozycje z wielu cienkich warkoczyków, często o znaczeniu symbolicznym. Znaczenie warkocza wykracza jednak poza sferę czysto estetyczną, obejmując również wymiar symboliczny i kulturowy, obecny zarówno w tradycjach ludowych, jak i w szerzej rozumianej kulturze materialnej.
W kontekście kulturowym plecionkom tego rodzaju, stosowanym w różnorodnych wyrobach rzemiosła ludowego, nierzadko przypisywano znaczenia symboliczne – od motywów ochronnych, mających „zamykać” dostęp złym mocom, po wyrażanie więzi wspólnotowych oraz idei cykliczności życia. Warkocz bywał również symbolem młodości, gdyż w wielu kulturach zaplatanie włosów było zarezerwowane dla młodych, niezamężnych dziewcząt, a włosy upięte w kok zwykle nosiły starsze kobiety.
W XIX w. dziewczęta czesały włosy w warkocz (koska) pleciony z trzech pasm włosów, dołem wplatały wstążkę czerwoną (skuniatka, harasówka) lub wełenkę w tym kolorze, rzadziej niebieską lub zieloną. Warkocz opuszczony był na plecy, niekiedy zatknięty za krajkę, którą opasywano fartuch. Nie było zwyczaju ozdabiania włosów kwiatami.
Kobiety zamężne rozdzielały włosy na dwie części i ściągały je z tyłu głowy, „bo tak je nosiła Najświętsza Panienka, a inaczej to grzech”. 1
Na przestrzeni czasu wykształciło się wiele odmian tego uczesania, z których część funkcjonuje do dziś, m.in. warkocz angielski, warkocz francuski, warkocz holenderski czy warkocz chiński.
zdj. LINK
Tym samym warkocze ozdobne można rozpatrywać nie tylko jako element estetyki, lecz również jako nośnik znaczeń i wartości o charakterze kulturowym i regionalnym.
Warkocze w dziewiarstwie
Początki i wczesny rozwój
- Motywy plecionek w tkaninach istniały na długo przed wynalezieniem dziania — pojawiały się w sznurkach i warkoczach używanych przez starożytne kultury jako ozdoby i symbole.
- Gdy dzianie rozpowszechniło się w Europie (około XIV–XVI wieku), dziewiarze zaczęli naśladować kształty plecionek i lin, stosując technikę skręcania oczek — tak powstały wypukłe, przeplatające się wzory, czyli dziane warkocze.
- Wczesne przykłady takich wzorów można znaleźć w skarpetach, rękawicach i swetrach rybackich z terenów Wysp Brytyjskich i Skandynawii.
Dzianina Aran i wpływy celtyckie
- Tradycja swetrów Aran z Irlandii (koniec XIX – początek XX wieku) to najsłynniejsze źródło motywu dzianych warkoczy.
- Warkocz lub splot kablowy zyskał znaczenie symboliczne — często interpretowano go jako symbol przeplatających się losów, miłości i siły, albo jako nawiązanie do lin i sieci rybackich.
- Złożone sploty świadczyły o kunszcie dziewiarzai i stały się znakiem rozpoznawczym irlandzkiego rzemiosła eksportowanego na cały świat w połowie XX wieku.
Rozwój techniczny
- Wraz z rozwojem przemysłowego dziewiarstwa (XIX–XX wiek) wzory plecionek zaczęto odtwarzać w dzianinach maszynowych, co pozwoliło wprowadzić efekty kablowe do produkcji seryjnej.
- Projektanci XX wieku (m.in. Christian Dior, Claire McCardell, później Ralph Lauren) wprowadzali tradycyjne sploty kablowe i warkoczowe do luksusowych kolekcji, łącząc inspiracje ludowe z modą nowoczesną.
Współczesne wzornictwo
- Dziś dziane warkocze pojawiają się zarówno w rękodzielniczych projektach artystycznych, jak i w kolekcjach mody wysokiej, symbolizując dziedzictwo, strukturę i rzemieślniczy kunszt.
- Współcześni projektanci i artyści tekstylni traktują sploty warkoczowe nie tylko jako dekorację, lecz także jako element konstrukcyjny lub rzeźbiarski, przesuwając dzianinę w stronę sztuki tekstylnej.
Warkocze stanowią charakterystyczny motyw w tradycjach dziewiarskich wielu regionów, szczególnie silnie obecny w krajach północnych. Oprócz funkcji dekoracyjnej pełnią one również rolę praktyczną – wyznaczają wizualne granice między poszczególnymi partiami wzoru, a zarazem wzmacniają strukturę wyrobu.
Poziome warkocze ozdobne (brzegowe i rozdzielające)
Najstarsze ślady stosowania warkoczy ozdobnych poziomych w dziewiarstwie ręcznym pochodzą z obszarów Europy Północnej i krajów bałtyckich.
Warto przy tym rozróżnić dwa pojęcia:
- warkoczowe nabieranie oczek, czyli ozdobny brzeg robótki,
- oraz dzianinowy warkocz, rozumiany jako splot umieszczony wewnątrz kompozycji wzoru, najczęściej w centralnej części wyrobu – na przykład pośrodku rękawiczki.
Warkoczowe nabieranie oczek (Cast-on braids)
- Pochodzenie: Skandynawia, głównie Szwecja i Norwegia.
- Charakterystyka: Warkocz wykonywany już w momencie rozpoczynania dzianiny.
- Zastosowanie: Dekoracyjne brzegi rękawiczek, skarpet i swetrów; nadają projektowi wyjątkowo ozdobne wykończenie.
Istnieją co najmniej dwa sposoby wykonania warkoczowego nabierania oczek.
Prostszy z nich, najczęściej określany jako łotewski sposób nabierania oczek (Latvian cast on), jest zbliżony do tradycyjnej metody „z długim ogonkiem” (long-tail cast on) i może być wykonywany z użyciem od dwóch do pięciu kolorów.
zdj. Anna Bednarz
Trudniejsza metoda, znana pod nazwą Kihnu Troi, estońskiego lub podwójnego warkoczowego sposobu nabierania oczek (double braid cast on), jest nieco bardziej złożona, lecz efekt końcowy w pełni rekompensuje włożony wysiłek. W skrócie, technika ta polega na nabieraniu oczek metodą knit-on cast on z licznymi narzutami i przekładaniem oczek z jednej druty na drugą. 2
zdj. z LINK
Warkocze dzianinowe
1. Warkocz łotewski (Latvian Braid)
- Pochodzenie: Łotwa, szczególnie w rękawiczkach ludowych (Latvian mittens).
- Charakterystyka: Poziomy, kolorowy pas uzyskiwany poprzez skręcanie nitek w jednym kierunku, a potem w przeciwnym.
- Funkcja: Oddziela wzory, podkreśla mankiet lub stanowi główną dekorację.
- Znaczenie kulturowe: Warkocz to symbol ochrony i więzi; mocno zakorzeniony w tradycji weselnej i obrzędowej.
zdj. Anna Bednarz
2. Warkocz estoński (Estonian Braid / Lateral Braid)
- Pochodzenie: Estonia, szczególnie regiony Setomaa i Võrumaa.
- Charakterystyka: Zazwyczaj jednokolorowy, tworzy wypukły pasek „sznura” biegnący wokół dzianiny.
- Warianty: Single braid, double braid; w wersji tradycyjnej raczej jednokolorowy, współcześnie także wielobarwny.
- Zastosowanie: Rękawiczki, skarpety, a także słynne estońskie chusty ażurowe (Haapsalu shawls).
zdj. LINK
3. Warkocz norweski (Vikkel Braid / Vikke)
- Pochodzenie: Norwegia, m.in. region Selbu.
- Charakterystyka: Wąski, subtelny pasek, który powstaje przez przesuwanie oczek w poprzek robótki.
- Zastosowanie: Tradycyjne norweskie rękawiczki (selbuvotter) oraz skarpety.
- Funkcja: Delikatna dekoracja, często stosowana w mankietach i jako przejście między wzorami.
zdj. LINK
4. Warkocz „śledziowy” (Herringbone Braid)
- Pochodzenie: Trudne do jednoznacznego ustalenia; spotykany w różnych tradycjach ludowych Europy.
- Charakterystyka: Dekoracyjny pas przypominający jodełkę.
- Zastosowanie: Rzadziej spotykany niż łotewski czy estoński, ale popularny we współczesnym dziewiarstwie artystycznym.
zdj. LINK
zdj. LINK