oprac. Anna Bednarz
Polska, podobnie jak inne kraje położone w rejonie Morza Bałtyckiego, może poszczycić się bogatym dziedzictwem ręcznego wytwarzania dzianych rękawic i rękawiczek ludowych. Choć liczba zachowanych artefaktów tego typu w polskich muzeach jest stosunkowo niewielka, dostępne źródła etnograficzne dostarczają sporo dowodów na to, że na terenie Polski również wytwarzano dziane, bogato zdobione akcesoria na dłonie.
Zebranie, usystematyzowanie i opracowanie wiedzy dotyczącej tradycyjnych rękawiczek i rękawic dzianych w Polsce stanowi główny cel projektu 2025 – Rokiem Polskich Rękawic i Rękawiczek. Inicjatywa ta ma na celu odtworzenie tradycji i uporządkowanie wiedzy i materiałów źródłowych o wytwórczości, która w Polsce zachowała się jedynie fragmentarycznie. W badaniach uwzględniłam wszystkie rodzaje ręcznie wykonywanych (zarówno na drutach, jak i szydełkiem) wyrobów dzianych przeznaczonych do noszenia na dłoniach, nadgarstkach i przedramionach, a więc zarówno rękawice, rękawiczki, mitenki i zarękawki. W tym artykule pomijam rękawice dziecinne, robocze (np. myśliwskie), koronkowe, rękawiczki dworskie czy mieszczańskie, litugiczne oraz inne wyroby chroniące nadgarstki czy przedramiona.
Co rozumiemy pod słowem rękawiczki lub rękawice?
W polskiej literaturze dotyczącej dziewiarstwa obserwuje się niedostatek opracowań poświęconych wyłącznie tradycyjnym dzianym rękawiczkom i rękawicom. Brak ten przekłada się na niejednoznaczność w stosowaniu nazewnictwa oraz częste mieszanie pojęć. W źródłach pisanych, a także w języku potocznym, terminy „rękawiczki” i „rękawice” używane są zamiennie, nierzadko bez wyraźnego odniesienia do konstrukcji czy funkcji danego wyrobu. Z perspektywy językowej taki sposób użycia nie jest uznawany za błąd, zwłaszcza że forma „rękawiczka” bywa traktowana jako zdrobnienie od „rękawicy”. Problematyczność tej praktyki ujawnia się jednak w sytuacjach wymagających większej precyzji terminologicznej — zwłaszcza w kontekstach specjalistycznych, takich jak badania nad historią polskiego dziewiarstwa — gdzie rozróżnienie między rękawicami a rękawiczkami staje się istotne.
Przykładem ilustrującym ten stan rzeczy mogą być hasła rękawiczki oraz rękawice zamieszczone w Słowniku gwar Lubelszczyzny1. Materiał słownikowy jasno dowodzi, iż w gwarach regionu lubelskiego oba wyrazy funkcjonowały równolegle.
1. W haśle rękawiczki, definiowanym jako „ciepłe, ochronne okrycie na obie dłonie”, odnotowano taki przykład:
- Rękawiczki to były z jednym palcem i na pięć palców.
2. Hasło rękawice definiowane jest również jako „ciepłe, ochronne okrycie na obie dłonie”, a przykłady nie określają ich rodzaju:
- Rękawice wełniane my sami robili drewnianym szydełkiem, każda baba umiała zrobić.
- W zimie kubiety zbirały sie na prządki i przędli, a potem skarpety rubili, r’ekawicy, swetry.
Przykłady dotyczą tylko jednego z regionów Polski, podobna sytuacja była jednak w innych częściach kraju, gdzie również używano zamiennie słów rękawice i rękawiczki. Dla uporządkowania nomenklatury, idąc śladem polskich projektantek, proponuję przyjęcie podstawowego podziału opartego na liczbie palców, zgodnego zarówno z logiką konstrukcyjną, jak i z praktyką badawczą stosowaną w innych krajach, szczególnie regionu bałtyckiego. Zgodnie z tą zasadą:
- Rękawiczki dziane (szydełko, druty) – to wyroby dziane z pięcioma oddzielnie uformowanymi palcami, umożliwiające pełną mobilność dłoni.
- Rękawice dziane (szydełko, druty) – to wyroby z dwiema komorami: jedną dla kciuka oraz drugą wspólną dla czterech pozostałych palców.
Taki podział jest logiczny, intuicyjny i jednoznaczny, a ponadto stanowi również użyteczną ramę dla dalszych podziałów szczegółowych, obejmujących m.in. technikę wykonania, kształt kciuka, długość mankietu czy ornamentykę regionalną. Przyjęcie takiego nazewnictwa pozwala uniknąć nieścisłości i usprawnia opis zarówno artefaktów muzealnych, jak i współczesnych wyrobów czy wzorów dziewiarskich.
Prof. Irena Turnau w „Słowniku Ubioru”2, który ma podtytuł „Tkaniny, wyroby pozatkackie, skóry, broń i klejnoty oraz barwy znane w Polsce od średniowiecza do początku XIX w.” nie wymienia słowa „rękawiczki”, podając jedynie definicje rękawic i łapawic:
Możemy więc przypuszczać, że wyraz rękawiczki rozpowszechnił się w języku polskim od połowy XIX w.
Według „Słownika języka polskiego PWN”3 rękawiczka to „okrycie dłoni, zwykle z wycięciami na każdy palec, noszone głównie dla ochrony przed zimnem”, a rękawica to „gruba rękawiczka chroniąca dłoń przed zimnem” lub „rękawiczka ochronna używana przy wykonywaniu niektórych prac”.
Poniższa infografika porządkuje temat:
Rozróżnienie terminologiczne w innych językach
W przeciwieństwie do polszczyzny, w której rozróżnienie między „rękawicami” a „rękawiczkami” bywa niekonsekwentne, wszystkie języki regionu bałtyckiego oraz język angielski (będacy dziś uniwersalnym językiem dziewiarskim) posiadają jasne, utrwalone i powszechnie stosowane nazwy dla dwóch odrębnych form. Prezentowana poniżej tabela ukazuje systematyczne zestawienie terminologii. Kryterium klasyfikacyjnym jest konstrukcja palców, czyli wyroby pięciopalczaste – odpowiedniki polskich „rękawiczek”, oraz jednopalczaste z wyodrębnionym kciukiem – odpowiedniki polskich „rękawic”.
Jak widać, większość języków regionu europejskiego posiada jednoznaczne, rozróżniające słowa dla rękawiczek pięciopalczastych i rękawic jednopalczastych. Tym bardziej uzasadnia to potrzebę używania klarownej terminologii w polskich badaniach nad dziewiarstwem tradycyjnym. Zatem w moich artykułach będę konsekewntnie używać rozróżnienia:
- rękawiczki – 5 palców
- rękawice – 2 części: kciuk i 4 palce razem.
1 Comment