Dziewiarstwo jako przedmiot badań naukowych

LINK ŹRÓDŁOWY

Uniwersytet Nebraska – Lincoln
DigitalCommons@University of Nebraska – Lincoln
Materiały z sympozjum Textile Society of America
wrzesień 2012
Knitting as Scholarship
Susan M. Strawn
Dominican University, sstrawn@dom.edu

TŁUMACZENIE

Na pierwszy rzut oka nauka i dziewiarstwo mogą wydawać się dziedzinami nieprzystającymi do siebie. Jednak wielowiekowa praktyka oraz bezprecedensowy współczesny entuzjazm wobec dziewiarstwa sugerują, że rzemiosło to zasługuje na dalsze rozważania jako przedmiot badań naukowych. Niniejszy artykuł analizuje kulturowe i społeczne czynniki, które przyczyniły się do ograniczonej akceptacji dziewiarstwa jako tematu akademickiego, przedstawia krótkie omówienie dotychczasowych opracowań poświęconych dziewiarstwu ręcznemu oraz argumentuje, że dziewiarstwo jest wciąż w dużej mierze niewykorzystanym źródłem, o wyjątkowym potencjale dla badań międzydyscyplinarnych i międzykulturowych.

Prawdziwe dziewiarstwo ręczne nie jest „odwieczne” ani „starożytne”, jak często opisuje się je w mediach popularnych. Ogólnie przyjmuje się, że dziewiarstwo wywodzi się z Bliskiego Wschodu, rozprzestrzeniło się do Europy Południowej w późnym średniowieczu, a następnie dotarło do Europy Północnej i Nowego Świata poprzez handel i ekspansję. Nie istnieją dowody na to, by rdzenne ludy obu Ameryk praktykowały prawdziwe dziewiarstwo. Prawdziwe dziewiarstwo ręczne jako proces odnosi się do splatania pętelek włóczki w rzędach przy użyciu dwóch lub więcej drutów. Natomiast jako produkt odnosi się do tekstyliów powstałych w wyniku tej techniki. Dziewiarstwo jest więc zarówno procesem, jak i produktem — co stanowi pojęcie istotne w kontekście jego potencjału badawczego.

Dlaczego zatem dziewiarstwo było dotąd pomijane w badaniach naukowych? Częściowo odpowiedź tkwi w tradycyjnych znaczeniach pojęcia „scholarship”, definiowanego w Oxford English Dictionary jako osiągnięcia uczonego, a w szczególności akademickie studia języków i literatury. Druga część odpowiedzi wiąże się z samym procesem i wytworami dziewiarstwa ręcznego, zwłaszcza z jego skojarzeniami z tym, co pospolite, ubogie, wiktoriańsko sentymentalne, a nawet kiczowate.

Z biegiem czasu dziewiarstwo zostało uznane za coś zwyczajnego — tak wszechobecne i powszednie, że znika w tle narracji społecznych, kulturowych i historycznych. Biskup Richard Rutt, autor pierwszego znaczącego opracowania historii dziewiarstwa, wyrażał rozczarowanie szczególną trudnością w odnalezieniu informacji na temat dziejów dziewiarstwa w Ameryce. Rzeczywiście, materiały dostępne do badań nad dziewiarstwem często trzeba wydobywać z rozproszonych zbiorów zachowanych wyrobów dziewiarskich, narzędzi i włókien, zbiorów wzorów, czasopism branżowych oraz innych publikacji. Fragmentaryczne kolekcje tego rodzaju przechowywane są w zbiorach prywatnych, domowych, muzealnych i towarzystw historycznych.

Dziewiarstwo ręczne bywało często pozbawiane proweniencji, a niekiedy sama technika dziania była błędnie identyfikowana. Znaczna część informacji dostępnych badaczom opiera się na odkryciach dokonanych niejako przypadkiem, w tak zróżnicowanych źródłach, jak literatura popularna, reklamy, pamiętniki, dzienniki podróży, archiwa prezydenckie, archiwa akademickie lub biznesowe, ekonomiczne rejestry towarów handlowych, instruktaże Czerwonego Krzyża oraz dane z wywiadów przeprowadzanych z dziergającymi.

Ponadto dziewiarstwo, jako zarówno proces, jak i wytwór, było ściśle kojarzone z użytkowością oraz z ubóstwem, a nawet z niewolnictwem. Dzianiny ręczne, w tym takie, które wykazywały znaczną biegłość techniczną, najczęściej były odzieżą zużywaną do końca, rozpruwaną i odzyskiwaną na włókno lub wyrzucaną po spełnieniu swojej funkcji. Na przykład w Norwegii, szeroko dziś podziwianej za mistrzostwo w dzianiu, jeszcze w XX wieku wyroby dziewiarskie trafiały na „stosy szmat” przeznaczonych do przerobu na wełnę wtórną.

Powiązania z ubóstwem wynikają również z faktu, że dziewiarstwo było konieczną pracą tych, których nie było stać na zakup gotowej odzieży. Historycznie, nisko cenione zadanie wykonywania użytkowych elementów garderoby, takich jak pończochy czy rękawice, powierzano ludności zniewolonej. Ponadto osoby żyjące w ubóstwie na całym świecie podejmowały się wykonywania robótek dziewiarskich jako jednej z wielu technik włókienniczych służących utrzymaniu się.

W związku z tym liczba zachowanych ręcznych wyrobów dziewiarskich jest stosunkowo niewielka, a ich rozproszenie i dostępność do badań często zależą od przypadkowego trafu.

Dodatkowe negatywne skojarzenia można prześledzić aż do epoki wiktoriańskiej, kiedy „praca kobieca” była przeznaczona głównie do demonstrowania umiejętności prowadzenia domu w ramach salonowej ogłady. W XIX wieku publikacje rozpowszechniały ogromną liczbę wzorów dziewiarskich i szydełkowych. Część z nich podążała za tradycyjnym, użytkowym dziewiarstwem, lecz wiele innych uznawano za produkty czysto frywolne, służące jedynie wypełnianiu nadmiaru czasu wolnego.

W okresie amerykańskiego Odrodzenia Kolonialnego dziewiarstwo było dodatkowo kojarzone z babciami w czarnych sukniach, kołowrotkami i wełnianymi wyrobami o wątpliwej wartości estetycznej. Znaczna część tego dziewiarstwa została zepchnięta do kategorii kiczu. Dziewiarstwo ucierpiało więc wskutek tych niefortunnych powiązań: z jednej strony z tym, co banalne i frywolne, z drugiej zaś z użytkowością i ubóstwem.

Takie negatywne konotacje, połączone z rozproszonymi zbiorami istniejących wyrobów dziewiarskich i fragmentaryczną dokumentacją, wydają się tłumaczyć fakt, że aż do końca XX wieku dziewiarstwo rzadko traktowano jako poważny temat badań akademickich.

Rewaloryzacja „kobiecej pracy” po 1970 roku przyczyniła się do głębszego zrozumienia historii i społecznej roli kobiet poprzez studia nad tekstyliami. Dziewiarstwo jednak wciąż pozostaje w tyle za quiltingiem i tkactwem — które mierzyły się z podobnymi trudnościami — jako temat akceptowany w środowisku akademickim.

Na szczęście pod koniec XX wieku badacze zaczęli rozwijać międzykulturowe, podstawowe studia nad dziewiarstwem prowadzone od początku do połowy stulecia przez niewielkie grono oddanych i oryginalnych myślicieli. Mary Thomas, Annichen Sibbern Bohn, Barbara G. Walker i inni dążyli do udokumentowania tradycyjnych wzorów i technik dziewiarskich w różnych kulturach i epokach. Nowe pokolenia badaczy końca XX i początku XXI wieku dostrzegły, że dziewiarstwo stanowi dotąd niewykorzystane źródło dla wielu dyscyplin.

Przegląd prac magisterskich i doktorskich ujawnia rosnące grono badaczy, którzy skoncentrowali swoje studia naukowe na dziewiarstwie ręcznym, choć ich liczba jest nadal mniejsza niż w przypadku badań nad quiltingiem. Poniższa reprezentatywna lista wyników ogranicza się do prac dostępnych w języku angielskim.

• Lillian Crowell Schell napisała swoją pracę magisterską na Uniwersytecie Alaski w Anchorage w 1972 roku, poświęcając ją qiviutowi (podszerstku woła piżmowego), jego historycznemu zastosowaniu oraz wykorzystaniu w lokalnych przemysłach chałupniczych na Alasce. Motywy harpunów zostały w niej przeinterpretowane na wzory dziewiarskie.
• Donna Ghelerter napisała w 1989 roku pracę magisterską pt. „Knitting in America during the First World War” („Dziewiarstwo w Ameryce podczas I wojny światowej”) w Fashion Institute of Technology w Nowym Jorku.
• Robin Orm Hansen obroniła swoją dysertację doktorską w 1990 roku na Uniwersytecie Bostońskim, zatytułowaną „Knit one, Purl Two: Traditional Knitting in Hand and in Print in North America, Britain, and Scandinavia” („Prawe, lewe: tradycyjne dziewiarstwo w praktyce i druku w Ameryce Północnej, Wielkiej Brytanii i Skandynawii”).
• Linda G. Fryer napisała w 1990 roku pracę magisterską na Uniwersytecie w Glasgow, poświęconą historii shetlandzkiego ręcznego dziewiarstwa w latach 1790–1950. Praca ta została wydana jako książka Knitting by the Fireside and on the Hillside. Autorka zbadała nieformalną gospodarkę kobiet z Szetlandów i prześledziła pochodzenie koronki shetlandzkiej do czepca koronkowego sprowadzonego na wyspy na początku XIX wieku.
• Caroline Jean Blackman napisała swoją rozprawę doktorską pt. „Some Aspects of Handknitting from 1908–1939, with Special Emphasis on the Work of Marjory Tillotson” („Wybrane aspekty dziewiarstwa ręcznego w latach 1908–1939 ze szczególnym uwzględnieniem twórczości Marjory Tillotson”) na Uniwersytecie Londyńskim w 1997 roku. Tillotson była główną projektantką w firmie produkującej włóczki J. and J. Baldwin; dysertacja obejmuje historię wzornictwa oraz rozwój ekonomiczny związany z dziewiarstwem.
• Gail Ann Lambert napisała rozprawę doktorską pt. „The Taxonomy of Sweater Structures and Their Origins” („Taksonomia struktur swetrów i ich pochodzenie”) w 2002 roku na North Carolina State University. Jej badania eksplorowały międzykulturową historię mody, interpretowaną na podstawie zachowanych ubiorów i pisemnych instrukcji.
• Catherine V. Kasdan w ramach swojej pracy magisterskiej na Kent State University w 2007 roku dziergała odzież z odrzuconych toreb zakupowych, wykorzystując dziewiarstwo do analizy problemu odpadów we współczesnej kulturze konsumpcyjnej.
• Tobi M. Voigt napisała w 2006 roku pracę magisterską pt. „Unraveling Myths: Knitting and the Impact of Feminism during the 1960s and 1970s” („Rozplątując mity: dziewiarstwo a wpływ feminizmu w latach 60. i 70. XX wieku”) w ramach Cooperstown Program – History and Museum Studies. Większość kobiet objętych badaniem nie dostrzegała związku między feminizmem a dziewiarstwem, choć autorka wykazała, że publikacje dziewiarskie przeformułowały dziewiarstwo jako praktykę wzmacniającą pozycję kobiet, a motywacje do dziania były wysoce zróżnicowane.
• Kristina M. Medford napisała w 2006 roku rozprawę doktorską z filozofii pt. „I Knit, Therefore I Am” („Dziergam, więc jestem”). Badała w niej osobiste, kreatywne, krytyczne i emocjonalne aspekty procesu badawczego, ze szczególnym naciskiem na kwestie tożsamości płciowej.

Ta skrócona lista prac magisterskich i doktorskich związanych z dziewiarstwem ukazuje szeroki zakres podejść dostępnych w badaniach akademickich, traktujących dziewiarstwo jako pojęcie nadrzędne. Wschodzące grono badaczy staje się specjalistami muzealnymi, profesorami z tytułem tenure oraz niezależnymi badaczami, którzy wprowadzają swoje zainteresowania dziewiarstwem do dojrzałego dyskursu akademickiego — w salach wykładowych, recenzowanych czasopismach i książkach oraz wystawach obejmujących wiele dyscyplin.

Publikacje i wydarzenia związane z dziewiarstwem pojawiają się dziś również w dziedzinach pozornie niezwiązanych ze studiami tekstylnymi i projektowaniem. Na przykład jesienne wydanie „American Philosophical Association Newsletter on Feminism and Philosophy” z 2008 roku opublikowało eseje o dziewiarstwie autorstwa wykładowców filozofii z całych Stanów Zjednoczonych. Podczas wspólnych obrad Joint Mathematical Meetings w Nowym Orleanie w 2006 roku profesorowie zorganizowali krąg dziewiarski, który omawiał „kwantowy skok” w komunikacji poprzez ponowne odwzorowanie powierzchni matematycznych z tkaniny. „Journal of Design History” (tom 19, Oxford University Press) opublikował badanie dotyczące dziewiarstwa i szycia jako strategii radzenia sobie ze stresem w czasie wojny.

Podobne wystawy, sympozja i kolekcje zapewniają nowe możliwości dzielenia się i upowszechniania wyników badań nad dziewiarstwem. Wystawa „Radical Lace and Subversive Knitting” w Museum of Arts & Design w Nowym Jorku zwróciła uwagę poprzez próbę zakwestionowania stereotypowego sposobu myślenia o ręcznych robótkach, w tym dziewiarstwie. W Anglii trzy innowacyjne sympozja „In the Loop” przyciągnęły badaczy i rzemieślników prezentujących wyniki badań dotyczących wyłącznie dziania ręcznego. Utworzenie The Knitting Library przy Winchester School of Art, University of Southampton, udostępniło zachowane rękodzieła dziewiarskie oraz publikacje z kolekcji historyków dziewiarstwa: Montego Stanleya, Jane Waller i biskupa Rut­t.

Jeśli negatywne skojarzenia z przeszłości zniechęcały do traktowania dziewiarstwa jako tematu naukowego, to jakie zmiany doprowadzą do silniejszego umocnienia dziewiarstwa w obszarze badań akademickich? Jednym z kluczowych czynników musi być cyfrowy świat online, który połączył dziergających i zasoby dziewiarskie w sposób wcześniej niewyobrażalny. Pasjonaci dziewiarstwa, pragnący pogłębiać wiedzę dzięki źródłom internetowym takim jak Ravelry czy dziewiarskie zasoby Victoria and Albert Museum — a także blogom o dziewiarstwie, których nie sposób zliczyć — dostarczają potwierdzenia zasadności akademickich badań nad dziewiarstwem.

Ponadto usprawniona organizacja i dostępność zasobów dotyczących dziewiarstwa przyczynia się do oszczędności czasu i kosztów prowadzenia badań. Muzea, biblioteki, archiwa oraz kolekcje prywatne starają się udostępniać zdigitalizowane obrazy istniejących wyrobów dziewiarskich, książek, fotografii, wzorów oraz specjalistycznej wiedzy, służących jako fundament dla studiów nad dziewiarstwem w wymiarze akademickim.

Szerzej definiowane tematy badań naukowych przekraczają tradycyjne granice dyscyplin. Zainteresowanie akademickie nadal przesuwa się ku zjawiskom kulturowym i społecznym, obejmując interpretacje wykorzystujące tekstylia oraz ich twórców, projektantów i materiały. Wychodząc poza stereotypy, dziewiarstwo stanowi zasób w pełni odpowiadający współczesnemu akademickiemu naciskowi na badania międzydyscyplinarne i międzykulturowe.

Bibliografia:

Rutt, Richard, the Bishop of Leicester. A History of Hand Knitting. London: Batsford, 1988.
Sibbern Bohn, Annichen. Norwegian Knitting Designs. Oslo: Grondahl & Son, Publishers, 1952.
Sundbo, Annemor. Everyday Knitting: Treasures from a Ragpile. Ose, Norway: Torriedal Tweed, 2001.
Thomas, Mary. Mary Thomas’s book of Knitting Patterns. New York: Dover, 1972.
Turney, Joanne. The Culture of Knitting. Oxford, UK: Berg, 2009.
Walker, Barbara G. A Treasury of Knitting Patterns. New York: Scribner’s Sons, 1968.