oprac. Anna Bednarz ©
Wzornictwo ludowe Skandynawii cechuje się bogatym i złożonym pochodzeniem, które nie ogranicza się wyłącznie do obszaru państw nordyckich (Norwegii, Szwecji, Danii, Islandii i Finlandii), lecz pozostaje w dynamicznych relacjach z tradycjami innych kultur regionu Morza Bałtyckiego, w tym również z Polską.
Wzory skandynawskie odzwierciedlają zarówno wspólne dla całego regionu motywy dekoracyjne, jak i lokalne warianty, szczegółowo ukształtowane przez odmienne tradycje kulturowe, warunki przyrodnicze oraz kontakty międzykulturowe. Ich geneza w dużej mierze sięga tradycji przedchrześcijańskich, szczególnie epoki wikingów, której estetyka wywarła trwały wpływ na rozwój lokalnych form zdobniczych. Charakterystyczne dla tego okresu były ornamenty geometryczne, stylizowane przedstawienia roślin i zwierząt, a także motywy spiralne i symetryczne – elementy obecne również w ludowych wzorach wielu innych kultur. Znaczącą rolę odegrał tu styl życia samych wikingów, którzy w trakcie licznych wypraw zdobywali przedmioty codziennego użytku, wpływając tym samym na lokalne wzornictwo poprzez kontakt z odmiennymi tradycjami artystycznymi. Z czasem te wzory przeniknęły do tkanin, dzianin, haftów, ceramiki i drewnianych rzeźbień.
W krajach bałtyckich (Litwa, Łotwa, Estonia)1 także rozwijała się bogata tradycja wzorów ludowych, często bardziej geometryczna i symboliczna. Na przykład łotewskie „austi raksti” to złożone wzory tkackie, które miały znaczenie ochronne i magiczne.
Przenikanie się kultur
Związki handlowe, migracje ludności i wspólne dziedzictwo pogańskie sprawiały, że wzory z regionów bałtyckich i Skandynawii wzajemnie się przenikały:
- Estończycy i Finowie mają wspólne korzenie ugrofińskie, co widać w podobnych haftach i tkactwie – np. motywy gwiazd, krzyży, roślinnych ornamentów.
- Łotwa i Litwa, mimo odrębności językowych, mają wspólne symbole solarne (np. swastyka jako symbol słońca), podobne do tych w nordyckich wzorach.
- Karelia – region między Finlandią a Rosją – to ważny punkt styku kultur fińskiej i rosyjskiej, gdzie wzory ludowe łączą elementy obu tych tradycji z wpływami skandynawskimi.
Wzory i motywy
- Nordyckie wzory często zawierają symbole runiczne, stylizowane smoki, jelenie, liście i motywy faliste.
- Bałtyckie preferują bardziej zgeometryzowane wzory – romby, zygzaki, znaki krzyża, spirale.
- Kolory dominujące: czerwień, biel, granat, czerń – z regionalnymi odmiennościami (np. Skandynawia preferuje chłodniejsze barwy, Bałtyki cieplejsze).
Współczesne znaczenie
W XXI wieku wzory te przeżywają renesans – są wykorzystywane w modzie, designie wnętrz, grafice i rękodziele, zarówno w formie tradycyjnej, jak i nowoczesnej reinterpretacji. Wzory ludowe stały się symbolem tożsamości regionalnej i są cenione na całym świecie za swoją estetykę i głębokie znaczenie kulturowe. Skandynawskie wzory ludowe, w tym te występujące w krajach bałtyckich, takich jak Litwa i Białoruś, mają wspólne dziedzictwo zakorzenione w sztuce i dekoracji epoki wikingów, szczególnie w ornamentach zwierzęcych. Chociaż istnieją specyficzne odmiany regionalne, wiele motywów i tradycji można prześledzić wstecz do tej wspólnej tradycji artystycznej. Skandynawskie dzierganie jest dość wyjątkowe, a jego historia sięga XV wieku. Norwegia jest prawdopodobnie krajem najbardziej kojarzonym z dzierganą odzieżą, taką jak lusekofte (sweter) i wzorami Selbu, ale te tradycyjne wzory i techniki dziergania są szeroko rozpowszechnione i stosowane we wszystkich krajach skandynawskich, a wiele wzorów spotykamy w tekstyliach Litwy, Estonii, Rosji, Białorusi, Ukrainy, Polski, a także Anglii i Szkocji.
Najbardziej znanym skandynawskim folklorystycznym wzorem dziewiarskim jest Selburose. Selbu początkowo było niczym więcej niż pionową kolumną płatków śniegu na przedniej stronie pary rękawiczek, a wzór został pierwotnie stworzony przez młodą kobietę o imieniu Marit w 1857 roku. Wzór rękawiczek pobudził kreatywność innych skandynawskich dziewiarek i dziś w kolekcji Selbu znajduje się ponad 300 różnych wzorów.
Innym klasycznym skandynawskim wyrobem dzierganym jest rękawica Lovikka, stworzona przez kobietę o imieniu Erika w szwedzkich lasach pod koniec XIX wieku. Rękawica powstała w wyniku pomyłki, gdy Erika zamówiła rękawiczki zbyt grube i sztywne, których nie można było sprzedać. Erika wyprała rękawiczki i wyszczotkowała, co sprawiło, że stały się ładne i miękkie oraz bardzo odporne na zimno. Rękawice odniosły natychmiastowy sukces, a Erika musiała nauczyć inne kobiety w okolicy, jak je robić, aby sprostać popytowi. Trwało to przez wiele dziesięcioleci, a rękawica Lovikka jest popularna w Skandynawii do dziś.
Obecność wzornictwa skandynawskiego w polskich haftach i tkaninach ludowych nie jest dominująca, ale można zaobserwować pewne podobieństwa i potencjalne wpływy, szczególnie w regionach położonych bliżej Bałtyku, takich jak Pomorze, Warmia i Mazury, czy nawet Kaszuby. Te zbieżności wynikają raczej z długotrwałych kontaktów kulturowych, handlowych oraz wspólnego dziedzictwa ludów zamieszkujących regiony nadbałtyckie, niż z bezpośredniego „importu” stylu skandynawskiego do polskiej sztuki ludowej.
Podobieństwa między wzornictwem skandynawskim a polskim
- Geometria i symbolika:
- Zarówno w hafcie skandynawskim, jak i polskim (np. podlaskim, kurpiowskim czy kaszubskim), pojawiają się motywy geometryczne – gwiazdy, krzyże, romby, rozety.
- Kaszubskie hafty zawierają kwiatowe i spiralne ornamenty, które w formie przypominają nordyckie zdobienia z okresu wikińskiego (choć różnią się kontekstem i znaczeniem).
- Uproszczenie formy:
- Skandynawskie wzornictwo, zwłaszcza to bardziej ludowe z terenów Laponii czy Norwegii, cechuje się uproszczonymi, symbolicznymi przedstawieniami zwierząt i roślin.
- W hafcie kurpiowskim czy łowickim widać podobną stylizację motywów, uproszczenie i rytmiczność układu.
- Kolorystyka:
- Dominacja mocnych kontrastów: biel i czerń, czerwień, granat – to wspólny mianownik wielu tradycji, od Skandynawii po Polskę.
- Kaszubski haft ma ściśle określoną paletę kolorów (7 barw), zbliżoną do chłodnej estetyki niektórych skandynawskich wzorów.
Możliwe kanały wpływu
- Hanza i handel bałtycki: od średniowiecza Polska miała kontakty handlowe z krajami skandynawskimi poprzez porty bałtyckie, co mogło wpływać na lokalne rzemiosło.
- Osadnictwo skandynawskie: np. osady szwedzkie na Pomorzu w XVII w. czy niemiecko-skandynawskie wpływy w miastach hanzeatyckich.
- Kultura materialna: narzędzia tkackie, techniki farbowania czy wzory mogły być zapożyczane w ramach wymiany kulturowej.
Różnice
Mimo tych podobieństw, polskie hafty ludowe są często bardziej dekoracyjne, barwne i bogatsze symbolicznie, podczas gdy skandynawskie bywają oszczędniejsze, bardziej surowe – co jest zgodne z tamtejszym klimatem i estetyką.
Podsumowując: bezpośredni wpływ wzornictwa skandynawskiego na polskie hafty nie jest silnie udokumentowany, ale pewne podobieństwa formalne i symboliczne wynikają z wspólnych europejskich korzeni, kontaktów nadbałtyckich oraz uniwersalnych schematów ludowego dekoru.
Przypisy, uwagi, bibliografia:
- Nazwa kraje bałtyckie przyjęła się dla Litwy, Łotwy i Estonii. Kraje bałtyckie to te, które leżą na ziemiach dawnych plemion bałtyckich. Kraje nadbałtyckie zaś to kraje położone nad Bałtykiem. ↩︎