oprac. Anna Bednarz ©
Na pierwszy rzut oka nić to po prostu nić.
Uważniejsza analiza, prowadzona zarówno przy użyciu mikroskopu, jak i z perspektywy archeologicznej, ukazuje, że pozornie zwyczajna przędza stanowi cenne źródło informacji o życiu codziennym, technologiach wytwórczych oraz kulturze społeczności sprzed tysięcy lat. Jednym z najbardziej intrygujących aspektów przędzy jest kierunek jej skrętu, oznaczany literami „S” lub „Z”. Ten z pozoru nieistotny szczegół odgrywa w rzeczywistości istotną rolę zarówno pod względem technicznym i estetycznym, jak i w kontekście badań historycznych.
Co to jest przędza?
Przędza to podstawowy wyrób włókienniczy, o walcowatym kształcie, który powstaje przez skręcenie pasma włókien w jedną ciągłą nitkę. Proces ten nazywa się przędzeniem i może być wykonywany ręcznie – na przykład w tradycyjny sposób w domowych warunkach – albo maszynowo, w przędzalniach. Przędza jest kluczowym surowcem do tworzenia różnych wyrobów tekstylnych, takich jak tkaniny, dzianiny, koronki, plecionki, liny czy nici.
Przędza wykonana z krótszych włókien (w przeciwieństwie do filamentów, np. nici chirugicznych) wymaga skrętu, aby utrzymać ją w całości i nadać jej wytrzymałość. Zbyt mały skręt spowoduje, że włókna w przędzy przesuwają się po sobie, powodując jej rozpad. Natomiast zbyt duży skręt sprawia, że przędza jest pod tak dużym naprężeniem, iż zrywa się lub pęka.
Co oznacza skręt przędzy „S” i „Z”?
Skręt przędzy odnosi się do tego, w jaki sposób pojedyncze włókna są ze sobą skręcane podczas przędzenia. Przędza powstaje właśnie poprzez skręcanie w lewo lub w prawo. Obie opcje są całkowicie poprawne. Sposób, w jaki opisujemy te dwa kierunki, to litery S i Z: przekątna każdej litery pokrywa się z kierunkiem włókien w przędzy.
Jeśli włókna układają się ukośnie jak litera „S” (z lewej na prawą w dół) — mówimy o skręcie „S” (lewym). Jeśli włókna przypominają ukośne ramię litery „Z” — to jest to skręt „Z” (prawy). Co ciekawe, skręt ten może występować nie tylko w pojedynczej nici, ale także w przędzach złożonych — gdy skręca się ze sobą dwie lub więcej nitek.
Dlaczego jest to ważne?
Dla osób zajmujących się tkactwem lub dziewiarstwem kierunek skrętu ma bardzo praktyczne znaczenie. Wpływa on m.in. na:
- stabilność tkaniny lub dzianiny – źle dobrany skręt może powodować skręcanie się robótki,
- czytelność wzoru – szczególnie w technikach takich jak twined knitting (dzianie z dwóch końców),
- rozwarstwianie nici – zwłaszcza podczas szydełkowania lub haftowania.
W tradycyjnych technikach, np. w Skandynawii, dokładnie przestrzegano tego, jakiego skrętu należy użyć do konkretnej techniki. Dwie nitki o skręcie „Z”, skręcane razem w „S” przy dzianiu, tworzyły wytrzymałą i ciepłą strukturę — idealną na zimowe rękawice.
Wybór włóczki najbardziej odpowiedniej do konkretnego projektu jest kluczowy, a uwzględnienie użytej techniki sprawi, że praca będzie płynniejsza i przyjemniejsza.
Skręt przędzy w archeologii
Dla archeologów kierunek skrętu nici to jedno z kluczowych narzędzi badawczych w dziedzinie archeologii tekstyliów. Dzięki niemu można:
- rozpoznać lokalne tradycje rzemieślnicze – różne kultury miały różne preferencje co do skrętu,
- zidentyfikować kontakty handlowe – nietypowy skręt może świadczyć o imporcie materiału,
- pomóc w datowaniu – zmiany w technikach przędzenia mogą być wskaźnikiem czasowym.
Na przykład w Europie Środkowej, w epoce brązu dominował skręt „S”, a w średniowieczu coraz częściej stosowano skręt „Z”. Tego rodzaju szczegóły pozwalają badaczom tworzyć mapy technologicznych zmian w czasie i przestrzeni.
Co mówią nici z przeszłości?
Współczesne badania pokazują, że nawet pojedynczy fragment nici może wiele powiedzieć o dawnych społecznościach: o ich technologiach, rzemiośle, handlu, a nawet podziale pracy. Analizując kierunek skrętu pod mikroskopem, można rozpoznać, czy dana nić była przędziona wrzecionem czy kołowrotkiem, przez kogo, a nawet z jakiego kierunku świata pochodziła.
„Istotne znaczenie dla wyglądu tkaniny ma również użycie nici w odpowiednim skręcie w osnowie i w wątku. Zastosowanie przędzy o jednakowym skręcie w osnowie i w wątku (ZZ bądź SS) decydowało o gładkości powierzchni tkaniny. Natomiast różny skręt nici (ZS lub SZ) sprawiał, że utkany materiał stawał się wyrazisty. Ponadto nici w skręcie S należą do mniej sprężystych i słabszych aniżeli te przędzione w skręcie Z. Wynika to najprawdopodobniej z trudności, jakie niesie ze sobą przędzenie takich nici, w sytuacji gdy prządka nie jest mańkutem.” 1
Każdy odnaleziony przez archeologów fragment tkaniny czy dzianiny badany jest przede wszystkim pod kątem kierunku skrętu przędzy:
„W procesie tworzenia nitek, czyli przędzenia, włókna były skręcane w kierunku prawym, co oznaczamy symbolem Z, lub lewym, co oznaczamy symbolem S. Aby otrzymać nitki o większej wytrzymałości, tworzono nitki wielokrotne. Dwie nitki, lub większa ich liczba, mogły być skręcone razem w kierunku S lub Z. Ich wynikowy skręt oznaczamy następująco: skręt nadany w trakcie przędzenia – liczba skręconych nitek – kierunek skręcania. Dla przykładu, jeśli z dwóch nitek o skręcie S utworzono nitkę dwojoną, skręcając je w kierunku Z, to otrzymaną w ten sposób nitkę dwojoną oznaczmy symbolem S2Z. Jeśli te same nitki skręcono razem w kierunku S, otrzymano nitkę dwojoną o skręcie S2S.Nitki dwojone lub trojone mogły być dalej skręcane, tworząc sznurki. Oznaczamy je według tej samej zasady: skręt nitek składowych – ich liczba – kierunek skręceniaich razem. Dwie nitki S2Z skręcone razem w kierunku Z mają skręt (S2Z)2Z, zaś dwie nitki S2S skręcone razem w kierunku S mają skręt (S2S)2S (ryc. 1).” 2
Podsumowanie
Kierunek skrętu przędzy to coś więcej niż tylko techniczny detal. To język, którym przeszłość zapisała na włóknach informacje o ludziach, kulturach i codziennym życiu. Dlatego dziś, gdy archeolog znajduje kawałek starej tkaniny — to nie tylko „szmata z wykopalisk”. To cichy świadek historii, który wciąż ma coś do powiedzenia.
Przypisy
- Antosik Ł., Słomska J., Tekstylia z okresu halsztackiego z terenu opolszczyzny, 2014 ↩︎
- Cybulska M., Hanc-Maik E., Maik J, Masowe i importowane tkaniny z wykopalisk w Kruszwicy, 2022 ↩︎
1 Comment