Anna Bednarz, 14-03-2026
Drzewo życia jako wzór w tekstyliach
W świecie ornamentu tekstylnego istnieją motywy, które powracają niczym refren dawnej pieśni. Niezależnie od epoki, regionu czy techniki wykonania pojawiają się na tkaninach z zadziwiającą konsekwencją. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych i zarazem najbardziej uniwersalnych jest motyw drzewa życia – symbol, który od wieków zakorzenił się w mitologii, religii i sztuce ludowej.
Drzewo życia należy do najstarszych znaków kultury. W różnych tradycjach oznaczało siłę życia, odrodzenie oraz nieustanny cykl natury. Postrzegano je także jako symbol kosmicznego porządku – oś świata łączącą to, co minione, obecne i przyszłe. W wielu wierzeniach drzewo stanowiło metaforę harmonii między człowiekiem a naturą.
Jak przypomina Słownik mitów i tradycji kultury Władysława Kopalińskiego1, motyw ten obecny był już w starożytnych mitologiach. W greckiej opowieści o ogrodzie Hesperyd rosło drzewo rodzące złote jabłka, strzeżone przez smoka na zachodnich krańcach świata. Ich zdobycie było jedną z prac Heraklesa. Podobne wyobrażenia pojawiały się również w wierzeniach Babilończyków i Asyryjczyków, gdzie drzewo życia symbolizowało życiodajne siły natury.
Symbol ten ma również ważne znaczenie w tradycji biblijnej. Drzewo życia było rajskim drzewem, którego owoce miały zapewniać nieśmiertelność. W judaizmie określane jest jako Ec ha-Chajim, natomiast w chrześcijaństwie funkcjonuje pod nazwą Arbor Vitae. W interpretacji teologicznej stało się także symbolem krzyża – drzewa, na którym śmierć przemienia się w początek nowego życia. W symbolicznych odczytaniach drzewo łączyło cztery żywioły: jego korzenie czerpały z ziemi i wody, a pień i korona z powietrza oraz światła słońca.2
Ta bogata symbolika znalazła swoje odbicie także w sztuce ludowej, szczególnie w tekstyliach. Jak zauważa Mariola Tymochowicz w artykule „re:TRADYCJA. Ludowe szycie. Kulturowa rola haftu”3, motyw drzewa życia był popularny w haftach zdobiących stroje i płócienne chusty. Występował między innymi w ornamentyce kaszubskiej, wilanowskiej oraz w południowej Polsce – u Krakowiaków, Lasowiaków czy Lachów Sądeckich.
W tradycyjnych haftach pień drzewa stanowił oś kompozycji, a jego gałęzie rozchodziły się symetrycznie po obu stronach, niczym w lustrzanym odbiciu. Co charakterystyczne, gałęzie nie przecinały się ani nie nakładały na siebie – biegły równolegle, tworząc harmonijny rytm ornamentu. Tkanina przestawała być jedynie ozdobą; stawała się obrazem świata uporządkowanego według określonych zasad.
Dla społeczności wiejskich takie wzory miały szczególne znaczenie. W środowiskach, gdzie wielu ludzi nie potrafiło czytać ani pisać, ornament pełnił rolę wizualnego języka. Haft przekazywał wartości, wierzenia i wyobrażenia o świecie. Motyw drzewa życia symbolizował dobro, bezpieczeństwo, nadzieję i odrodzenie, a zarazem przypominał o cykliczności ludzkiego losu.
Być może właśnie dlatego wzór ten przetrwał tak długo. W tkaninach – delikatnych, codziennych, bliskich ciału – drzewo życia nadal rozrasta się w kolejne gałęzie znaczeń. Każdy haft jest jak nowy liść na starym drzewie kultury.
Przypisy, linki:
- Słownik mitów i tradycji kultury, Władysław Kopaliński ↩︎
- Wikipedia, LINK ↩︎
- „re:TRADYCJA. Ludowe szycie. Kulturowa rola haftu”, Mariola Tymochowicz, LINK ↩︎
Gustav Klimt: „Drzewo Życia” (1909), źr. Domena Publiczna