Historia drutów dziewiarskich

opr. Anna Bednarz, update 13/03/2026

Historia drutów była jednym z tematów poruszonych podczas tegorocznej konferencji Knitting History Forum. Referat zatytułowany Rozwój drutów z żyłką w XX wieku (org. The development of circular knitting needles during the 20th century), wygłoszony został przez Susan Webster – kolekcjonerkę i badaczkę drutów oraz innych narzędzi dziewiarskich. Od wielu lat zajmuje się ona dokumentowaniem historii drutów, łącząc kwerendy archiwalne z analizą materialnych obiektów. Od 2003 roku tworzy specjalistyczną bazę danych, która obecnie obejmuje ponad tysiąc nazw i producentów drutów. Zgromadziła również imponującą kolekcję około 900 fizycznych egzemplarzy, stanowiących unikatowe świadectwo rozwoju technologii dziewiarskich w XX wieku. (Webster’s Knitting Needle Notions)

Pomimo, że w Polsce produkowano druty dziewiarskie, nie udało mi się do tej pory trafić na ich ślady. Pojedyncze egzemplarze z II poł. XX w. znajdują się w muzeach lub w prywatnych zasobach, ale właściwie nic o niewiele wiemy o tym, gdzie i kiedy zostały wytworzone. Wiedzę na temat historii tych narzędzi czerpiemy od badaczy zagranicznych oraz z polskich źródeł pisanych (słowniki, literatura). Zjawisko wielokulturowości na terenach polskich sprawiło, że druty dziewiarskie występowały pod wieloma różnymi nazwami, co zostało uwzględnione w moich badaniach.

Wszystkie dostępne obecnie w polskim handlu druty dziewiarskie oraz szydełka pochodzą z importu.

Ilustracja z magazynu „Tygodnik Mód i Powieści : z dodatkiem illustrowanym ubrań i robót kobiecych”, 1886, nr 19 LINK

Definicja

Druty dziewiarskie stanowią podstawowe narzędzie pracy w dziewiarstwie ręcznym. Mają formę długich, smukłych prętów, których funkcją jest kształtowanie dzianiny poprzez przeplatanie przędzy w określone układy, wzory i struktury. Proces ten wymaga zarówno precyzji, jak i umiejętności manualnych, a także znajomości technik dziania.

Druty dziewiarskie charakteryzują się konstrukcją, w której jeden koniec jest zwężony i zaostrzony, co umożliwia nabieranie oczek, natomiast pozostała, dłuższa część pełni funkcję obszaru roboczego, utrzymującego aktywne oczka dzianiny. Nowy ścieg powstaje w procesie polegającym na wprowadzeniu zwężonego końca drutu w istniejące oczko, uchwyceniu przędzy oraz przeciągnięciu jej w celu utworzenia kolejnego elementu splotu.

W dawnych konstrukcjach drutów dziewiarskich stosowano zabezpieczenia przeciwko zsuwaniu się oczek – były to m.in. kulki, guziki, korki lub inne formy mechanicznej blokady. Współcześnie szerokie zastosowanie znajdują tzw. druty z żyłką, w których elastyczne połączenie (tzw. żyłka) stanowi przedłużenie części roboczej, umożliwiając jednocześnie przechowywanie większej liczby aktywnych oczek oraz pracę nad dużymi fragmentami dzianiny, wykonywanymi techniką na okrągło.

Skąd się wzięła nazwa druty?

Pomimo iż termin drut w języku potocznym kojarzony jest przede wszystkim z wyrobem metalowym, współczesne druty dziewiarskie wytwarzane są z różnorodnych materiałów, takich jak drewno, bambus, tworzywa sztuczne, włókno węglowe, szkło, a nawet kazeina. Nazwa nawiązuje do ich kształtu, przypominającego długi, prosty drut lub wydłużoną igłę. Analogiczne odniesienie potwierdza inny polski termin – iglice, używany niegdyś zwłaszcza w odniesieniu do bardzo cienkich drutów przeznaczonych do wykonywania drobnych elementów garderoby, takich jak pończochy.

Według Atlasu języka i kultury ludowej Wielkopolski wyraz drut wywodzi się z języka niemieckiego (der Draht), przy czym zbliżona forma występowała również w języku francuskim. Etymologia ta wskazuje na międzyjęzykowe przenikanie się terminologii rzemieślniczej w kontekście kontaktów kulturowych i handlowych w Europie.

Nazwy odnalezione w polskich publikacjach archiwalnych:

druty dziewiarskie
druty pończosznicze (nazwa staropolska)
druty trykotarskie (nazwa przedwojenna, używana od XIX w. do lat 60/70-tych)

drenty (Kresy)
dręty (Kresy, Pomorze)
drętki (Kresy)
druty (w skrócie)
droty (zapisy historyczne)
dróty (nazwa staropolska)

gliczki (Wielkopolska)
iglice (Pomorze, Wielkopolska)
igliczki (Wielkopolska)
jeglice (Wielkopolska)
jeglicki (Wielkopolska)
jegliczki (Śląsk)
jegły (Śląsk)

miedzianki (Warmia)

prądki (Dziennik Ustaw 1920 r.)
prątki (Kresy, Wielkopolska, Mickiewicz, Niemcewicz, Orzeszkowa)
pręciki (Wielkopolska)
prontki (Kresy)

spice (Kaszuby)
spicy (Kresy)
spionki (Pomorze)
spsicki (Warmia)
śpiczki (Wielkopolska)
śpilki (Wielkopolska)
śpionki (Podlasie).

Na Podhalu używano grubych drewnianych drutów dziewiarskich zwanych kołkami.

Poniższa mapka opracowana przez serwis Dialektologia UAM pokazuje rozmieszczenie dialektów w Polsce. Regionalne nazwy drutów dziewiarskich można przypisać do konkretnego regionu dialektycznego. Regiony te nie pokrywają się z regionami historycznymi, ani z podziałem politycznym.

Historia drutów na świecie

Uważa się, że dziewiarstwo wywodzi się od naalbindingu, czyli ściegu wykonywanego pojedynczą igłą. Również szydełkowanie, dawniej uznawane za tworzenie koronkowych wstawek i brzegów za pomocą pojedynczego narzędzia, uznaje się za starsze niż dzianie na drutach. Pomysł na zastosowanie więcej niż jednego narzędzia do wyrobu elementów odzieży wydaje się więc wynikać z tych starszych idei, traktowanych jako prymitywne.

Najstarsze odnalezione dzianiny były wykonywane na 4 lub 5 drutach, a dzianie na 2 jest późniejsze, choć mogło się zdarzać mieszanie obu tych technik. Wczesne druty pończosznicze (bardzo cienkie) były to druty stalowe. Inne materiały, takie jak drewno, fiszbin i kość słoniowa, raczej nie były używane aż do połowy XIX wieku.

Co ciekawe, ostre końcówki drutów nie były powszechne aż do czasów wiktoriańskich, kiedy to sposób robienia na drutach zmienił się i wymagał włożenia igły w oczko, aby je wykonać. Wcześniej końce drutów były zakończone prosto. Guziki lub kulki na końcach drutów, aby zapobiec wypadaniu oczek, były również innowacją wiktoriańską, kiedy robienie na dwóch drutach stało się bardziej powszechne.

Do połowy XX wieku większość drutów była niezwykle cienka, podobnie jak przędza stosowana do wyrobu odzieży. Stalowe druty były ciężkie, dopiero gdy pojawiły się lekkie materiały, druty zwiększyły się do grubości używanych obecnie. Dlatego stare dzianiny wyglądają często na bardzo zbite.

Przed czasami wiktoriańskimi powszechną praktyką było zamawianie drutów u wiejskiego kowala, ponieważ nie były produkowane masowo.

Historia drutów w Polsce

Istnieją zapisy, że w XVII wieku druty pończosznicze importowane były przez porty morskie w Gdańsku i Elblągu. Później zapewne zaczęto produkować je na miejscu, mieliśmy cechy iglarzy (np. w Krakowie), którzy zajmowali się produkcją igieł, możliwe więc, że produkowali także cienkie druty. Ludność wiejska być może korzystała z wyrobów miejscowego kowala, albo używała cienkich drewnianych patyków wystruganych z gałęzi twardych drzew.

Jest informacja o niemieckiej marce drutów pończoszniczych produkowanych w Warszawie. Po drugiej wojnie światowej druty były produkowane w Częstochowie i w Świdnicy.

Praca na długich drutach – 1969 r. okolice Wadowic

Źródła:

1772 – IGLICE – Zupełny niemiecki y polski mownik LINK

1854 – IGLICE – Słownik języka polskiego – Samuel Bogusław Linde

1854 – IGLICE, SPIONKI, DRÓTY – Niemiecko-polski słownik – Krzysztof Celestyn Mrongowiusz

1858 – DRÓTY – Słownik języka polskiego – Samuel Bogumił Linde, August Bielowski

1865 – IGLICE – Przekłady ustaw, rozporządzeń i obwieszczeń z Dziennika praw państwa dla Królestwa Galizyi i Lodomeryi tudzież Wielkiego Księstwa Krakowskiego LINK

1876

1920 – IGLICE, PRĄDKI – Dziennik ustaw Rzeczypospolitej Polskiej Ludowej

1952 – PRĘCIKI – Słownik języka polskiego – Władysław Niedźwiedzki

1954 – JEGLICZKI, IGLICE, JEGŁY – Prace Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego

1957 – IGLICE, JEGLICKI DRUTY – Mały atlas gwar polskich opracowany przez Pracownię Dialektologiczną Zakładu Językoznawstwa PAN w Krakowie pod kierunkiem Kazimierza Nitscha