aktualizacja 14/03/2026
Budowa interaktywnego Polskiego Słownika Dziewiarskiego ma na celu systematyczne gromadzenie, uporządkowanie oraz ujednolicenie terminologii związanej z dziewiarstwem funkcjonującej w języku polskim. Podstawę opracowywanych haseł stanowią publikacje naukowe, specjalistyczne oraz popularnonaukowe. Projekt zakłada ścisłą integrację słownika z Wikipedią, tak aby w przyszłości mógł pełnić rolę zaplecza terminologicznego dla treści encyklopedycznych oraz stanowić praktyczne i uporządkowane kompendium pojęć dla szerokiego grona odbiorców – zarówno praktyków, jak i badaczy oraz osób zainteresowanych kulturą i technologią dziewiarstwa.
A
AGRAFKA DZIEWIARSKA – duża agrafka stosowana jako narzędzie pomocnicze przy odkładaniu oczek, np. przy robieniu kieszeni lub ściegów warkoczowych, podobnie jak DRUTY POMOCNICZE
ALPAKA – tu: wełna z alpaki (także: zwierzę z rodziny lam, rodzaj materiału, rodzaj metalu)
ANEWIR – wycięcie na kciuk w rękawicy.
ANGORA – tu: przędza angora – otrzymywana przez wyczesywanie królików angorskich
ANILANA – polska nazwa handlowa – włókno syntetyczne poliakrylonitrylowe produkowane przez firmę „Anilana” w Łodzi od lat 60-tych.
APRETURA – wykańczanie i uszlachetnianie wyrobów włókienniczych, jak np.: folowanie sukna, gotowanie w naprężeniu, drapanie, przystrzyganie, kalandrowanie, utorowanie i inne zabiegi
AŻUR – fr. à jour – ozdobny układ dziurek, otworów lub prześwitów w tkaninie bądź dzianinie
B
BAŁAKLAWA, BALAKLAWA, KOMINIARKA – rodzaj dzianej czapki
BAWEŁNA – włókno naturalne otrzymywane z włosków okrywających nasiona roślin bawełny. O właściwościach bawełny decyduje tzw. dojrzałość włókna i miejsce uprawy.
BARETTE [fr.] – męska czapka dziana z wełny, spilśniona, z główką w formie długiego worka, przerzucaną do przodu lub do tyłu. We Francji noszona od pocz. XV w., w Polsce do k. tego stulecia.
BARWNIKI – związki organiczne, mineralne i syntetyczne, nadające kolor wyrobom włókienniczym oraz skórze. Po 1860 r. także wytwarzane sztucznie.
BERET – BIRET, BIERET, BIERETEK,BIERLET, BIERLIT, BIERTET, BIERYT
Beret (bieret, bierlet) [łac. birretum] – nakrycie głowy, częściej noszone przez mężczyzn, od XV w. powracające w modzie eur. Jako okrągła, płaska czapka z filcu, spilśnionej dzianiny, aksamitu lub Innych tkanin, zdobiona piórami, galonem lub klejnotami. B. był szczególnie rozpowszechniony jako nakrycie głowy Basków i Bearneńczyków. Używali go też marynarze, wojskowi i studenci.
BIELENIE PRZĘDZY
BIERKA
BIRET (bierlit, biertet, bieryt) [łac. birretum] – nakrycie głowy noszone we Francji od XIII w., a w Polsce od XV w., wykonane z filcu, sukna, aksamitu lub dzianiny, zwykle czworokątne, używane dotychczas przez duchowieństwo, w barwach związanych z określoną godnością. Od późnego średniowiecza było oznaką doktorską profesorów wyższych uczelni podczas oficjalnych wystąpień, sędziów, prokuratorów i adwokatów podczas przewodu sądowego. Noszone także przez Żydów.
BONNET [fr.] – nazwa każdego męskiego i kobiecego nakrycia głowy, które nie jest kapeluszem, czyli nie ma ronda. W star. formę tę miały nakrycia głowy Frygijczyków. W średniowieczu nazwą tą określano głównie męskie nakrycia głowy, w okresie nowożytnym –
lekkie czepki kobiece.
BRABANCKIE TOWARY – określenie różnych wyrobów włókienniczych i innych, importowanych z Brabancji w płd. Niderlandach. Najczęściej były to tkaniny, dzianiny, kapelusze, pasamony, wstążki i inne dodatki do odzieży
C
CECH DZIEWIARZY – CECH POŃCZOSZNIKÓW
CECH IGLARZY
CECH MAGIERNIKÓW – MAGIERNICY
CECH RZEMIEŚLNICZY
CEKIN – np. WŁÓCZKA Z CEKINAMI
CEROWANIE
CEWKA
CHLOR
CHWAST
CIERLENIE, CIERLICA
CUDZOZIEMSKA ROBOTA
CWIKIEL, CWYKIEŁ
CZAPKA, CZEPKA
CZESANIE
CZESANKA
CZOCHRANIE
D
DESEŃ
DROTY – patrz DRUTY
DRÓTY – patrz DRUTY
DRUTY DZIEWIARSKIE – patrz DRUTY
DRUTY POMOCNICZE – krótkie druty do tymczasowego przekładania oczek w ściegach warkoczowych lub przy wrabianiu np. kieszeni
DRUTY POŃCZOSZNICZE
DRUTY TRYKOTARSKIE
DUSZA PRZĘDZY
DZIAĆ – robić cos na drutach, na szydełku, tkać, ale także – dziać rymy, pszczoły dzieją miód, wosk, ciasto dziać, i inn.
Encyklopedia Staropolska:
Dziać, dziane rzeczy robić, znaczy tkać czółenkiem na krosnach lub robić na drutach i szydełkiem, czyli bez użycia igły. Mówiono: dziać pończochy, dziać rękawice. Starowolski pisze: „Jedne będą szyły na krosienkach, drugie rękawiczki jedwabne będą działy“. W spisie garderoby królewskiej po zmarłym Zygmuncie Auguście znajdujemy między innemi „dziane rzeczy“, co nie znaczyło (jak to rozumie Gołębiowski) haftowane. „Dziana szata, dzianka“ nie była (jak się domyśla Gołębiowski) watowaną, ale robioną drutami lub szydełkiem. W Vol. leg. mamy oznaczone cło od przywożonych z zagranicy „dzianych rękawic“. Ponieważ plaster miodu przedstawiał pewne podobieństwo woskowych komórek do oczek dzianych rzeczy, mówiono więc, że pszczoły miód i wosk „dzieją“. Dzienią i Dzianką nazywano także ul i plaster miodu. Kącki w „Nauce o pasiekach“ (Lublin, 1631 r.) pisze: „W takim ulu większą dzienią urzniesz, pociągnąwszy onej krótkiej dzianki, co na jeden zatworek tylko była urobiona“.
Szymon Starowolski, Dwór cesarza tureckiego i rezydencya jego w Konstantynopolu, wyd. Kraków, 1858 r.
DZIAĆ NA KROSNACH
DZIAĆ NA RĘKACH
DZIANA ROBOTA
DZIANE KORONKI
DZIANE PASY
DZIANIE
DZIANINA, DZIANKA
DZIERGAĆ, DZIERGANIE
DZIERZGANIE LNU
DZIEWIARSTWO, TRYKOTARSTWO, POŃCZOSZNICTWO – rzemiosło lub dział przemysłu włókienniczego zajmujące się ręcznym lub maszynowym wyrobem dzianin.
DZIEWIARZ, DZIEWIARKA, TRYKOTARZ, TRYKOTARKA
DŻERSEY
E
EDUKACJA – DZIEWIARSTWO (KURSY, SZKOŁY, STUDIA)
ELANA
ELASTIL
F
FALBIERZ
FANSZON, FANSZONIK – szalik lub chusteczka noszona na głowie
FARBIARSTWO
FARBIARZ
FILET – odmiana koronek szydełkowych
FIRANKI
FOLUSZ
FOLUSZNIK
FORBOTY
FORMA
G
GETRY
GĘSTOŚĆ LINIOWA PRZĘDZY – liczba nitek osnowy lub wątku przypadająca na określoną jednostkę długości
GRĘPLA
GRĘPLOWANIE
GUBIENIE OCZEK
H
HACZKOWANIE – SZYDEŁKOWANIE
HALSZTUK – https://pl.wikipedia.org/wiki/Halsztuk
HALTER – kobieca gumowa podwiązka do pończoch
HEKLOWANIE – SZYDEŁKOWANIE
I
IGLARZE
IGLARSTWO
IGLICA, IGLICE
IGLICZKI
IGŁA – stalowy drut ze szpicem i ostrzem
IGŁA DZIEWIARSKA
IGŁA MONA VANNA – igła do repasacji pończoch i dzianin
IRLANDY – koronka irlandzka, rodzaj koronek szydełkowych
J
JEDWAB – nić gąsienicy zwanej jedwabnikiem
JEDWAB BURETOWY
JEDWAB NATUALNY
JEDWAB SZTUCZNY
JEDWAB TUSSOWY
JEDWABNICTWO
JEGLICE
JEGLICZKI
JERSEY, DŻERSEJ
JUMPER
K
KAPCZUR, KAPCZURY – Huculszczyzna – skarpety
KARDIGAN
KIJEK DZIEWIARSKI
KOC
KOKON
KOLOCHY – buty z dzianą cholewką1
KOŁOWROTEK, KOŁO
KONOPIE
KONSERWACJA DZIANINY
KORDONEK
KORONKA
KORONKA SZYDEŁKOWA
KRACKA – szczotka do czesania lnu, wełny
KROCHMALENIE
KROSNO
KUTAS
KWOST
L
LEJBIK, LAJBIK
LEN
Ł
M
MADONNA DZIEWIARSKA
MAGAZYN DZIEWIARSKI
MAGIERNIK, MAGIERNICY
MAJKIETKI, MAJKIETY
MASZYNA DZIEWIARSKA
MIEDZIANKI – Warmia – druty
MITENKI, MITYNKI
MOTEK
MOTEK OMBRE
N
NABIERANIE OCZEK
NARAKWYCI
NARĘKAWKI
NAWIJARKA
NOGAWICE, NOGAWICZKI, NOGAWKI, NOGOWKI – Beskid Śląski, pończochy bez stóp (np. „Dostałach od starki wełniane nogowki”), Podole
NOSLOK – POŃCZOCHA, SKARPETY (NOSKI)
O
OCIEPLACZE
OCZKO
OCZKO PRAWE, OCZKO LEWE
OCZKO PRAWE, OCZKO NA LEWO, NARZUT, RAZEM – 1936
OCZKO W PRAWO, OCZKO W LEWO
OCZKO WPROST, OCZKO NAWYWRÓT, DODAWANIE, UJMOWANIE – 1936
OGRZEJPULSY
OGRZEWACZ NA KOLANA
OKOŁYCZKI
P
PALCZATKI
PIĘŚCIÓWKI
PLECENIE
PODWIĄZKA
POŃCZOCHY (POŃCZOSZKI, PUNCOSKI), PAŃCZOCHI, PAŃCZOSZKI
POŃCZOSZKOWA ROBOTA 1876
POŃCZOSZNICTWO
POŃCZOSZNIK (PUNCZOSZNIK, PUNCOSNIK)
PÓŁRĘKAWICZKI
PROJEKT DZIEWIARSKI
PRZĄDKI – Wieczory prządek
PRZĘDZA – to podstawowy wyrób włókienniczy, o walcowatym kształcie, który powstaje przez skręcenie pasma włókien w jedną ciągłą nitkę. Proces ten nazywa się przędzeniem i może być wykonywany ręcznie – na przykład w tradycyjny sposób w domowych warunkach – albo maszynowo, w przędzalniach. Przędza jest kluczowym surowcem do tworzenia różnych wyrobów tekstylnych, takich jak tkaniny, dzianiny, koronki, plecionki, liny czy nici.
PRÓBKA
PULOWER, PULLOVER
PULSETKI
PULSWERMY
R
RĘKAICE
RĘKAWICE, RĘKAWICZKI (JAKO KATEGORIA WPISÓW)
RĘKAWICZKI LITURGICZNE, BISKUPIE, PONTYFIKALNE
RĘKAWICE LITEWSKIE
RĘKAWICE ŁOTEWSKIE
RĘKAWICE POLSKIE
RĘKAWICZKI
RĘKAWKI – lud. MAJKIETKI, MAJKIETY, kobiece i męskie ocieplacze powyżej dłoni
ROBIĆ NA DRUTACH – (WIKIPEDIA)
ROBIĆ NA SZYDEŁKU – SZYDEŁKOWAĆ
ROBIENIE NA DRUTACH
ROBOTA NA DRUTACH
ROBOTY, ROBÓTKI, ROBÓTKI KOBIECE, ROBÓTKI RĘCZNE
S
SABAŁÓWKI
SELBUROSE
SERDAK
SKRÓTY DZIEWIARSKIE, OZNACZENIA – patrz GRUPA FB
SOBIE DZIANE – Warmia – robione na drutach
SPIENKI, SPINJE, SPIONKI
SPSICKI – Warmia – druty
STALOWE DRUTY DO ROBIENIA POŃCZOCH
SWETER GÓRALSKI
SYDEŁKÓWKA – Kieleckie – chusta robiona na szydełku
SZTULPY, SZTYLPY WŁÓCZKOWE
SZTRYKOWAĆ – Poznań, Śląsk Cieszyński, Górny Śląsk – robić na drutach (WIKIPEDIA)
SZTRYKOWANIE
SZYDEŁKO Wikipedia
SZYDEŁKOWAĆ
SZYDEŁKOWANIE
Ś
ŚCIĄGACZ
ŚCIĄGACZKA 1938
ŚCIEG IGŁOWY
ŚTRYKOWAĆ
ŚTRYKOWANIE
T
TECHEDYTOR – Tech-edytor – z ang. tech editor
TECHNIKA
TEKSTYLIA
TRYKOT, DZIANINA
TRYKOTARSTWO – (do lat ok. 60-70 XX wieku) – DZIEWIARSTWO
TRYKOTARZ – Tyniec – dziewiarz
W
WARKOCZ ŁOTEWSKI
WEŁNA
WIĄZANA ROBOTA
WIĄZANIE
WIDELEC DZIEWIARSKI
WŁÓCZKA
WŁÓCZENNICY – starop. wytwarzający włóczkę
WŁÓCZKA WISKOZOWA
WŁÓCZKA SYNTETYCZNA
WŁÓCZKOWA ROBOTA – 1875
WŁÓKIENNICTWO
WŁÓKNO – naturalne lub sztuczne (chemiczne).
WŁÓKNA NATURALNE – Włókna naturalne są materiałem wykorzystywanym przez człowieka od początku cywilizacji. Włókna dzieli się na naturalne i chemiczne. Włókna naturalne są to włókna występujące w przyrodzie w stanie naturalnym. Dzieli się je zależnie od pochodzenia na: zwierzęce, roślinne i mineralne. Włókna chemiczne są to włókna otrzymywane w procesie wytwórczym, przez co odróżniają się od materiałów występujących w postaci włóknistej w sposób naturalny. Podstawowym parametrem charakteryzującym włókno jest jego grubość. Jednak włókno nie zawsze ma przekrój poprzeczny kołowy, dlatego wprowadzono system wyrażania grubości włókna Tex (Tt):
gdzie: m – masa odcinka włókna wyrażona w gramach, L – długość odcinka włókna wyrażona w kilometrach.
Zapis 1 tex oznacza, iż masa odcinka włókna o długości 1000 m wynosi 1 g, zapis 21 tex oznacza, iż masa odcinka włókna o długości 1000 m wynosi 21 g. Jednostkami pochodnymi są np. militex (mtex = 0,001 tex) lub kilotex (ktex = 1000 tex).3
WZÓR DZIEWIARSKI
WZORNICTWO
WZORY NORWESKIE
Z
ZAPIĄSTKI, ZAPIĘSTI
ZARĘKAWIE, ZARUKAWIE, ZARĘKAWKI – (zarąkawie, zarękawek, zarękawy) – od XVI w.: 1) część ubioru używana jako osłona rąk, rodzaj mufki, rzadziej rękawic; 2) część zbroi osłaniająca ręce od łokcia do dłoni.
ZAWOJNICE
ZGRZEBLARKA – maszyna zbudowana w 1748 r. przez Bourne’a, ulepszana w XIX w., służąca do zgrzeblenia wełny.
ZOKA, ZOKI
Ż
ŻAKARD – termin wywodzący się od nazwiska Joseph-Marie Jacquarda, francuskiego wynalazcy, który w 1804 roku opracował mechanizm umożliwiający tworzenie skomplikowanych wzorów na tkaninach. Wzór żakardowy w dziewiarstwie ręcznym (potocznie: żakard) – wzór wrabiany w dzianinę podczas jej tworzenia, często wielobarwny i złożony. Maszyna żakardowa – urządzenie pozwalające na indywidualne sterowanie nićmi osnowy podczas tkania. Jej działanie opierało się na zaprogramowaniu wzoru za pomocą perforowanych kart, które współcześnie zostały zastąpione technologią komputerową. Tkanina żakardowa – barwna tkanina wzorzysta, wykonywana na maszynie żakardowej, wyróżniająca się trwałością i dekoracyjnym charakterem.
ŻOKA, ŻOKI
Przypisy:
- Piękno użyteczne – ćwierćwiecze Cepelii, 1975 ↩︎
- Z dziejów rzemiosła warszawskiego ↩︎
- Sikora T., Giemza M., Obsługa klienta – elementy towaroznawstwa : podręcznik – liceum o profilu usługowo-gospodarczym, 2003 LINK ↩︎
W pracach nad PSD korzystamy z uznanych opracowań leksykograficznych i encyklopedycznych, które stanowią punkt odniesienia dla definiowania i porządkowania terminologii. Do podstawowych źródeł należą między innymi: Leksykon włókiennictwa autorstwa Marty Michałowskiej, Słownik ubiorów pod redakcją prof. Ireny Turnau oraz Słownik mitów i tradycji kultury Władysława Kopalińskiego. Publikacje te, choć różnią się zakresem tematycznym, umożliwiają umiejscowienie terminologii dziewiarskiej zarówno w kontekście technologicznym, jak i kulturowym, co pozwala na wieloaspektowe opracowanie poszczególnych haseł.
1 Comment