Dziane czapki i kapelusze w Europie od XVI do XIX wieku

Informacje:

org. Knitted caps and hats in Europe from the sixteenth to the nineteenth century, Irena Turnau, 1985 LINK ŹRÓDŁOWY, CIETA English version below

Transkrypcja z języka angielskiego i tłumaczenie na polski – AI, oprac. Anna Bednarz

Tekst pochodzi z Bulletin de Liaison du Centre International d’Étude des Textiles Anciens (CIETA) – biuletynu międzynarodowego ośrodka badań nad dawnymi tekstyliami, którego publikacje dostępne są na stronie https://cieta.fr/bulletin/.

Artykuł prof. Ireny Turnau z 1985 r. omawia historię i rozwój produkcji dzianych nakryć głowy w Europie od XIII do XIX wieku, na podstawie znalezisk archeologicznych, źródeł pisanych i zachowanych egzemplarzy.

---

---

---

Produkcja dzianych nakryć głowy rozwijała się jako gałąź rzemiosła od XIII wieku. Najwcześniejsze informacje o zawodzie dziewiarzy w Paryżu pochodzą z roku 1268, a wzmianki o ich cechu są liczne w późniejszych stuleciach. „Chapeliers de gants et de bonnets” w Paryżu pracowali z wełnianą przędzą, lecz znani są także z protestów przeciwko używaniu kołowrotków do przędzenia bawełny. W kolejnych wiekach ich znaczenie znacznie wzrosło i już w 1514 roku stanowili jeden z sześciu najważniejszych cechów paryskich¹. Interesujące jest to, że francuskie słowo „bonneterie”, dzięki swojemu wczesnemu pochodzeniu, jest jedynym europejskim terminem odnoszącym się do dziewiarstwa w znaczeniu nakryć głowy. Inne określenia odnoszą się do gotowych wyrobów, przede wszystkim pończoch, jak czeskie punčochářství czy angielskie hosiery. W innych językach europejskich słowo oznaczające dziewiarstwo odnosi się do samego ściegu bądź czynności jego wykonywania.

Początki tego rzemiosła w Anglii zasługują na dokładniejsze omówienie. Londyńscy cappers, wzmiankowani w latach 1300–1311, produkowali raczej filc niż dziane czapki. Hosiers istnieli co najmniej od roku 1328; mogli wytwarzać nogawice z tkaniny, lecz już w 1320 roku wspomina się o dzianych getrach². K.G. Ponting pisał o najważniejszym ze wszystkich źródeł – Coventry Leet Book. Ten tom stanowi najlepsze źródło informacji o cappers w XV wieku. Wzmianki dowodzą, że wyrób czapek w Coventry był dobrze ugruntowaną gałęzią przemysłu. Ponting wysunął interesującą hipotezę, iż angielscy cappers kupowali dziane tkaniny od pracowników domowych, a sami wykonywali jedynie proces filcowania³. Liczba zachowanych nakryć głowy znacznie wzrasta w znaleziskach archeologicznych z XV wieku. W Museum of London, Victoria and Albert Museum oraz w Gallery of English Costume w Manchesterze przechowywane są dziesiątki dzianych czapek z późnego XV i XVI stulecia. Najstarszy typ to nakrycie głowy zapinane pod brodą, używane pod hełmem w modzie gotyckiej. Później pojawiły się okrągłe czapki i berety, wzorowane na stylu włoskiego renesansu. Wyroby londyńskich warsztatów dziewiarskich świadczą o masowej produkcji wełnianych nakryć głowy, które poddawano spilśnianiu po ich wydzierganiu. Te tanie produkty angielskich cappers były szeroko używane, lecz pod koniec XV wieku wyszły z mody. Liczne czapki z późniejszych okresów odnaleziono w różnych miejscach Londynu oraz innych miast południowej Anglii. Dalsze badania mogą pozwolić ustalić lokalizację warsztatów, w których były wytwarzane.

Na podstawie egzemplarzy zachowanych w muzeach, a także przedstawień i opisów kostiumologicznych, można wyróżnić cztery typy nakryć głowy: luźne kaptury, zazwyczaj wiązane pod brodą, berety o rozmaitych kształtach, kapelusze z rondem oraz nocne czepki o bardziej wydłużonej formie. Wszystkie te typy nakryć głowy były używane w późnym średniowieczu. Kapelusze z rondem pojawiły się być może wcześniej niż berety. Wzmianka z roku 1463 dostarcza dowodu na różnorodność dzianych nakryć głowy we Francji: „Pour deux chappeaulx noirs faiz à l’aguill”⁴. Bardziej lub mniej wydłużone nocne czepki mogły być wykonywane przy użyciu czterech lub pięciu igieł. Pierwszy bezsporny dowód ikonograficzny tego wynalazku pochodzi z XIV wieku. Obraz ze studia Ambrogia Lorenzettiego w Sienie, datowany na drugą ćwierć XIV wieku, przedstawia Marię Dziewicę dziergającą dziecięcą sukienkę na czterech igłach i operującą kłębami kolorowej wełny⁵.

Dziane nakrycia głowy odnajdywano w różnych częściach Europy, niektóre z nich pochodzą jeszcze z późnego średniowiecza. Nakrycia głowy z nausznikami, datowane na drugą połowę XV wieku, zostały odkryte podczas wykopalisk w Lubece. K. Schlabow szczegółowo opisał ich technikę i wykazał, że nawiązuje ona do najstarszych angielskich czapek. Były one wykonane z naturalnej wełny niskiej jakości⁶. Podobne wełniane czapki dziane, pochodzące z XIV wieku, znaleziono na Łotwie. Tego rodzaju dziane nakrycia głowy mogły być noszone w wielu krajach Europy północnej już w XV stuleciu. Wełniany beret z roku 1575, bardzo zbliżony do angielskich znalezisk, odkryto w Trondheim w Norwegii⁷, a dwa kolejne z tego samego okresu – w Zadarze w Jugosławii. Późniejsze wełniane czapki używane na Islandii także wykazują podobieństwo⁸. Wśród najstarszych przykładów rosyjskiego dziewiarstwa można wymienić niektóre paramenty liturgiczne: nakrycia głowy zwane „Kłobukami”, przechowywane w Zbrojowni na Kremlu. Kaptury te, noszone przez duchownych prawosławnych zawiązywane pod brodą, były dziane na pięciu igłach z użyciem jedwabnej nici – dość miękkiej i błyszczącej, choć niskiej jakości, prawdopodobnie importowanej z Azji Środkowej lub Bliskiego Wschodu. Dwa z trzech nakryć głowy posiadają haftowaną przedstawienie Ducha Świętego w postaci ptaka o ludzkiej twarzy. Przedmioty te wykonano z dużą starannością; szerokie lamówki na plecach kapturów, przechodzące w taśmy wiązane pod brodą, były zszywane ręcznie⁹.

Rzemiosło dziewiarskie było szeroko rozpowszechnione w wielu częściach Europy od XVI wieku. Prawie wszędzie wytwarzano czapki i berety, a także pończochy. Na przykład dziewiarze z Troyes w Szampanii produkowali wełniane czapki, o których wzmiankują statuty z roku 1505. Podobne informacje znajdują się w dokumentach archiwalnych wielu miast francuskich, jak również z Niderlandów Południowych, Alzacji, Szwajcarii i Badenii. Statuty wiedeńskie z roku 1614 wspominają o beretach. Berety w stylu włoskim były również notowane w Czechach, na Słowacji, Śląsku oraz w niemal wszystkich państwach niemieckich, takich jak Frankfurt nad Menem, Saksonia czy Prusy. Czapki dziane pojawiają się także w statutach niektórych miast polskich¹⁰.

W Rosji, Skandynawii i krajach bałtyckich dziewiarstwo ręczne nie było zorganizowane w cechy. Z tego względu trudniej jest ustalić na podstawie źródeł charakter produkcji. Jednakże z wykopalisk archeologicznych i kolekcji muzealnych wiemy, że Holandia i Dania były ośrodkami wytwarzania dzianych kapeluszy. Kapelusz z rondem był najtrudniejszy do wykonania spośród wszystkich nakryć głowy. W zbiorach kostiumologicznych Ermitażu odkryłam trzy dziane kapelusze. Wykonane były z grubej, niebarwionej wełny, na pięciu dużych drutach, ściegiem pończoszniczym, mocno spilśnione ręcznie, a następnie uformowane w kapelusze o wysokiej główce i szerokim rondzie. Jeden z nich został wykonany z grubej, brunatnej wełny, dwa pozostałe z jasnej i ciemnoszarej. Jeden z kapeluszy posiada podwójnie dziane rondo, co nadaje mu sztywność. Inny zdobiony jest czarną wstążką i podszewką. Podstawowy materiał – naturalna, niebarwiona wełna – oraz prosta technika wykonania świadczą o tym, że były to przedmioty codziennego użytku.

Prawdopodobnie były noszone przez holenderskich rzemieślników i rybaków, a car Piotr I nabył takie egzemplarze, gdy pracował jako robotnik w Amsterdamie. Kapelusze te dowodzą zatem, że ręcznie dziane ubrania były w codziennym użyciu oraz że w holenderskich warsztatach dziewiarskich pracowali rzemieślnicy zajmujący się spilśnianiem¹¹. Zbiór dzianych kapeluszy przechowywany jest w Muzeum Narodowym w Kopenhadze; charakteryzują się one nieco odmiennym rondem.

Rozpowszechnienie ramy dziewiarskiej w Europie w XVII i XVIII wieku nie spowodowało większych zmian w produkcji nakryć głowy. Jedynie wydłużone czepki nocne mogły być wykonywane na maszynie. Moda na dziane berety i kapelusze należała już jednak do przeszłości. W XIX wieku technikami dziewiarskimi wykonywano głównie czepki nocne oraz czapki dziecięce. Niemniej jednak niektóre dziane czapki, berety, kapelusze i kaptury wciąż były używane w stroju ludowym w różnych częściach Europy, głównie na północy i w regionach górskich. Tego rodzaju nakrycia głowy były także popularne wśród marynarzy. Dziane nakrycia głowy często wykonywano ręcznie na pięciu drutach, a wszystkie wyroby wełniane były mocno spilśniane ręcznie i formowane poprzez suszenie na drewnianych kopytach. W Skandynawii i krajach bałtyckich dziane kaptury i czapki często ozdabiano wzorzystymi splotami o różnych geometrycznych motywach¹².

Dziane kaptury, berety, czapki i kapelusze były używane w Europie od XIII do XX wieku i zazwyczaj wykonywano je ręcznie. Obok rękawiczek i pończoch należały do najpowszechniej stosowanych wyrobów dziewiarskich.

---

ENGLISH version:

Knitted caps and hats in Europe from the sixteenth to the nineteenth century, Irena Turnau, 1985

---

The production of knitted headgear developed as an industry from the thirteenth century onwards. The earliest information about the craft of knitters in Paris dates from the year 1268 and the references to their guild are numerous in later centuries. „Chapeliers de gants et de bonnets” in Paris worked not only with woollen yarn, but are also found protesting against the use of spinning wheels to process cotton. During the following centuries their importance grew considerably and by the year 1514 they were one of the six most important Paris guilds (1). It is interesting that the French word „bonneterie”, thanks to its early origin, is the only European term for knitting which refers to head-coverings. Other terms refer to finished products, but to stockings, such as Czech punčochářství of English hosiery. The word for knitting in other European languages refers to the stitch or the action of making it.

The beginning of the craft in England is worth studying in more detail. London „cappers”, mentioned in the years 1300-1311, produced felt rather than knitted caps. „Hosiers” existed at least from 1328 onwards; they may have made leggings of cloth, but knitted gaiters are mentioned in 1320 (2). K.G. Ponting wrote about the most important of all references, the Coventry Leet Book. This volume constitutes our best source of information concerning the cappers in the fifteenth century. The references prove that the knitting of caps in Coventry was a well established industry. Mr Ponting advanced the interesting hypothesis that the English cappers purchased knitted fabrics from domestic workers and only carried out the felting themselves (3). The number of surviving head-coverings increases considerably in archaeological finds from the fifteenth century. In the Museum of London, the Victoria and Albert Museum and the Gallery of English Costume, Manchester, there are several scores of knitted caps from the late fifteenth and sixteenth centuries. The oldest type is a head-covering fastening under the chin, for use under a helmet in the Gothic fashion. Later, round caps and berets developed, after the style of the Italian Renaissance. The products of the London knitters’ workshops reveal the mass production of woollen head-coverings that were fulled after they were knitted. These low-priced products of English cappers were widely used, but they went out of fashion at the end of the fifteenth century. Great number of caps of later periods have been found in various places in London and other towns in southern England. Further research might identify the location of the workshops producing them.

On the basis of examples preserved in museums, and representations and descriptions of costume, four types of head-coverings can be distinguished. They are: loose hoods mostly fastened under the chin, berets of all shapes, hats with brims, and night-caps of more elongated form. All the types of head-coverings were in use in the late Middle Ages. The hats with brims were perhaps earlier than the berets. A reference of 1463 provides evidence of the variety of knitted head-coverings in France: „Pour deux chappeaulx noirs faiz à l’aguill” (4). The more of less elongated nightcaps could be produced with four of five needles. The first indisputable iconographic proof of this invention dates from the fourteenth century. A painting from the studio of Ambrogio Lorenzetti in Siena, dating from the second quarter of the fourteenth century, shows the Virgin knitting a child’s dress on four needles, and she handles balls of coloured wool (5).

Knitted head-coverings have been found in various parts of Europe, some of them dating from the late Middle Ages. Head-coverings with ear-flaps, from the second half of the fifteenth century, have been found in excavations at Lübeck. K. Schlabow has described their technique in detail and shown how it is related to the oldest English caps. They were made of natural wool of low quality (6). Similar knitted woollen caps dating from the fourteenth century have been found in Latvia. Such knitted head-coverings may have been worn in many countries of northern Europe by the fifteenth century. A woollen beret, for instance, dating from 1575, much like the English finds, has been found at Trondheim in Norway (7) and two from the same period at Zadar in Yugoslavia. The later woollen caps worn in Iceland are also similar (8). Among the most ancient examples of Russian knitting, one may mention certain liturgical vestments: head-dresses called „Klobuki” preserved in the Palace of Arms in the Kremlin. The hoods, which were worn fastened under the chin, by Orthodox clergy, were knitted on five needles using a silk thread that is quite supple and glossy, but of inferior quality, perhaps imported from Central Asia or the Near East. Two of the three head-coverings have an embroidered representation of the Holy Spirit in the form of a bird with a human face. Such articles were very carefully made; the wide borders on the back of these hoods, continuing around the bands which tied beneath the chin, were sewn by hands (9).

The craft of knitting was widely diffused in many parts of Europe from the sixteenth century onward. Almost everywhere caps and berets were produced as well as stockings. For instance the knitters of Troyes in Champagne produced woollen caps which are mentioned in the statutes of 1505. The same indication is found in archival records from many French towns, from the Southern Netherlands, Alsace, Switzerland and Baden. The Vienna statutes of 1614 refer to berets. Berets, in the Italian style, were also mentioned in Bohemia, Slovakia, Silesia, and nearly all the German states such as Frankfurt-am-Main, Saxony and Prussia. Knitted caps were also mentioned in the statutes of some Polish towns.

In Russia, Scandinavia and the Baltic countries hand knitting was not organised in guilds. Hence it is more difficult to identify from records the nature of the production. But from archaeological excavations or museum collections we know that Holland and Denmark were centres of the production of knitted hats. The hat with brim was the most difficult of all the head-coverings to make. I discovered three knitted hats in the costume collection in the Hermitage. They were made of coarse, undyed wool on five large needles in stocking stitch, heavily fulled by hand, and then shaped into hats, with quite a high crown and a wide brim. One of them was made from coarse brownish wool; the two others are of light and dark gray wool. One of the hats has a double-knitted brim, which gives it its rigidity. Another is ornamented with a black ribbon and a lining. The basic material – natural coloured wool – and the simple technique of these hats prove that they were articles in common use.

They were probably worn by Dutch artisans and fishermen and Tzar Peter the First bought these examples when he worked as a labourer in Amsterdam. These hats therefore show that hand-knitted clothes were in everyday use, and that in the Dutch knitting workshops there were hand fullers (11). A collection of knitted hats is preserved in the National Museum in Copenhagen. They have a slightly different brim.

The diffusion of the knitting-frame in Europe in the seventeenth and eighteenth centuries did not produce many changes in the production of head-coverings. Only the elongated night-caps could be made on the machine. But the fashion for knitted berets and hats was over. In the nineteenth century it was mainly night-caps and children caps that were made with knitting techniques. But some knitted caps, berets, hats and hoods were still used in peasant costume in various parts of Europe, mainly in the North and in the mountainous areas. Such head-coverings were also favoured by sailors. Knitted head-coverings were often made by hand with five needles and all woollen products were heavily fulled by hand and modelled by drying on wooden forms. In Scandinavia and the Baltic countries, knitted hoods and caps were often made in patterned knitting with various geometrical ornaments (12).

Knitted hoods, berets, caps and hats were used in Europe from the thirteenth to the twentieth century and they were generally made by hand. Together with gloves and stockings, they were the most widely used of all knitted fabrics.

SUMMARY: The production of knitted headgear in Europe began in France, and perhaps also in England, in the 13th century. Guilds of knitters became widespread in many regions of Europe from the 16th century onward. In almost all guilds, caps and berets were the principal products. Four main types of headgear can be distinguished: soft hoods, usually tied under the chin; berets of various shapes; brimmed hats; and nightcaps with more or less elongated crowns.

---

Przypisy

1. I. Turnau, Historia dziewiarstwa europejskiego do początków XIX wieku (The history of knitting in Europe till the beginning of the 19th century), Wrocław 1979, pp. 29–32; “The Diffusion of Knitting in Mediaeval Europe”, Cloth and Clothing in Mediaeval Europe. Essays in Memory of Professor E.M. Carus-Wilson. Edited by N.B. Harte and K.G. Ponting, London 1983, pp. 382–386. ↩︎
2. G. Unwin, The Guilds and Companies of London, London 1908, pp. 68–88, 114; W. Cunningham, The Growth of English Industry and Commerce, Cambridge 1890, p. 397; C. Willett Cunnington, P. Cunnington and C. Beard, A Dictionary of English Costume, London 1960, pp. 260–261. ↩︎
3. K.G. Ponting, “Knitted Caps,” Bulletin de Liaison du CIETA, No. 49, 1979/1, pp. 78–81. ↩︎
4. V. Gay, Glossaire archéologique du Moyen Âge et de la Renaissance, II, 1928, p. 424. ↩︎
5. M. Lemberg and B. Schmedding, Textilien, Abegg-Stiftung Bern in Riggisberg, II, Bern 1973. ↩︎
6. K. Schlabow, Spätmittelalterliche Textilfunde aus der Lübecker Altstadtgrabung, Lübeck 1952, p. 144. ↩︎
7. A. Kjellberg, “Et par bundingshoser sorte. Bidrag til strikkingens historie i Norge,” in By og Bygd. Festskrift til Marta Hoffmann, Norsk Folkemuseum Årbok 1983–84, Bind XXX, Oslo 1985, pp. 143–160; S. Petricioli, “Kape i Košulje” (Berets and shirts) Vrulje 1, Zadar 1970, pp. 20–21, 64–66. ↩︎
8. E.E. Gudjonsson, Knitting in Iceland, Reykjavik 1979; R. Wild, Kopfbedeckungen aus Europa, Basel 1964, p. 16. ↩︎
9. I. Turnau, “Aspects of the Russian Artisan: The Knitter of the Seventeenth to the Eighteenth Century,” Textile History, v. 4, 1973, pp. 8–9. ↩︎
10. I. Turnau, “The knitting crafts in Europe from the thirteenth to the eighteenth century,” The Bulletin of the Needle and Bobbin Club, v. 65, nr 1–2, 1982, pp. 20–42. ↩︎
11. I. Turnau, “Aspects of the Russian Artisan” op. cit., pp. 14–16. ↩︎
12. I. Turnau, “Ludowe dziewiarstwo europejskie XVII–XIX wieku,” (Folk knitting in 17th–19th century Europe), Lud, v. 62, 1978, s. 85–108. ↩︎