Etymologia słowa „muzeum”
Słowo „muzeum” wywodzi się z języka greckiego. Pochodzi od wyrazu Mouseion (Μουσεῖον), oznaczającego „świątynię Muz” lub „miejsce poświęcone Muzom”. Muzy były w mitologii greckiej boginiami sztuki, nauki i twórczości, patronkami poetów, muzyków, historyków oraz uczonych.
Pierwotnie mouseion nie oznaczało miejsca przechowywania zbiorów, lecz przestrzeń przeznaczoną do studiowania, dyskusji, tworzenia i rozwijania wiedzy. Najsłynniejszym starożytnym Mouseion było założone w III wieku p.n.e. Muzeum Aleksandryjskie, związane z Biblioteką Aleksandryjską. Był to ośrodek badań naukowych, edukacji i wymiany myśli, w którym pracowali najwybitniejsi uczeni swojej epoki.
Dopiero wiele stuleci później słowo „muzeum” zaczęło oznaczać instytucję gromadzącą, chroniącą i udostępniającą zbiory. Współczesne rozumienie muzeum jest więc wynikiem ewolucji pojęcia, które od samego początku było silnie związane nie tyle z samymi przedmiotami, ile z wiedzą, badaniami, edukacją i kulturą.
Można zatem powiedzieć, że pierwotna idea muzeum nie koncentrowała się na budynku ani liczbie eksponatów, lecz na tworzeniu miejsca, w którym rozwija się wiedzę, chroni dziedzictwo i dzieli się nim z innymi. To znaczenie pozostaje aktualne również dziś, niezależnie od tego, czy muzeum działa w zabytkowym gmachu, niewielkiej prywatnej siedzibie czy wyłącznie w przestrzeni cyfrowej.
Jak funkcjonują muzea w Polsce?
- W Polsce działalność muzeów reguluje ustawa z dnia 21 listopada 1996 roku o muzeach i późniejsze zmiany.
- Muzea mogą być tworzone przez ministra, jednostki samorządu terytorialnego, osoby prawne, fundacje, stowarzyszenia oraz osoby fizyczne.
- Podstawowym zadaniem muzeów jest gromadzenie, ochrona, opracowywanie i udostępnianie zbiorów stanowiących dziedzictwo kulturowe i przyrodnicze.
- Muzea prowadzą również działalność naukową, badawczą, edukacyjną i wydawniczą.
- Każde muzeum powinno posiadać statut lub regulamin określający jego organizację oraz zakres działalności.
- Zbiory muzealne podlegają ewidencji, dokumentacji i odpowiednim zasadom ochrony.
- Muzea organizują wystawy stałe i czasowe, prowadzą lekcje muzealne, warsztaty oraz konferencje naukowe.
- Coraz więcej muzeów udostępnia swoje zbiory także w formie cyfrowej, umożliwiając dostęp do nich przez internet.
- Obok muzeów państwowych i samorządowych w Polsce funkcjonują również muzea prywatne, specjalistyczne oraz społeczne, które odgrywają ważną rolę w ochronie lokalnego i branżowego dziedzictwa.
- Współczesne muzea są nie tylko miejscem przechowywania eksponatów, lecz także aktywnymi ośrodkami badań, edukacji, popularyzacji wiedzy i ochrony dziedzictwa kulturowego.
Jak funkcjonuje Muzeum Dziewiarstwa?
Muzeum Dziewiarstwa powstało na bazie kilkuletniego prywatnego projektu „Wełna i Koronki”, którego celem było gromadzenie materiałów dotyczących historii polskiego dziewiarstwa oraz dokumentowanie i odtwarzanie dawnych tradycji dziewiarskich. Z biegiem lat zgromadziliśmy tak obszerny zbiór fotografii, dokumentów, publikacji i opracowań, że pojawiła się potrzeba ich uporządkowania oraz udostępnienia szerszemu gronu odbiorców w formie internetowego archiwum. Chcieliśmy, aby był dostępny dla każdego.
Równolegle rozpoczęły się prace nad wyborem nazwy nowego projektu. Początkowo funkcjonował on pod nazwą „Projekt Wełna”, następnie jako „Wirtualne Muzeum Polskiego Dziewiarstwa”. Ostatecznie zdecydowaliśmy się na nazwę „Muzeum Dziewiarstwa”. Był to świadomy wybór – krótsza nazwa jest łatwiejsza do zapamiętania, wygodniejsza w użyciu oraz bardziej funkcjonalna w przestrzeni internetowej, a jednocześnie najlepiej oddaje charakter i misję przedsięwzięcia.
Ostateczny wybór nazwy był więc wynikiem naturalnego procesu rozwoju projektu. Z każdą kolejną zmianą coraz wyraźniej określała się jego misja i zakres działalności, aż powstała nazwa, która najlepiej oddaje to, czym zajmujemy się dzisiaj.
Choć obecnie Muzeum Dziewiarstwa funkcjonuje przede wszystkim w przestrzeni cyfrowej, nie oznacza to, że taki model pozostanie niezmienny. Naszym celem jest utworzenie w przyszłości niewielkiego muzeum stacjonarnego lub izby pamięci, w której będzie można zaprezentować zgromadzone zbiory oraz organizować spotkania, wystawy i działania edukacyjne.
Już dziś Muzeum Dziewiarstwa systematycznie gromadzi eksponaty, dokumenty, fotografie, publikacje, narzędzia i inne obiekty związane z historią dziewiarstwa. Choć kolekcja jest jeszcze stosunkowo niewielka, z każdym rokiem się powiększa, stając się trwałym świadectwem dziedzictwa tej niezwykłej dziedziny rzemiosła. Wierzymy, że w przyszłości znajdzie ona swoje miejsce nie tylko w przestrzeni cyfrowej, ale również w rzeczywistej siedzibie muzeum, dostępnej dla wszystkich miłośników historii polskiego dziewiarstwa ręcznego.
Ten cel mamy od dawna wpisany w opisie projektu – TUTAJ.
Wśród zgromadzonych przez nas eksponatów znajdują się już m.in. kolekcja ponad stuletnich zabytkowych szydełek, które otrzymaliśmy od Shirley Taylor (byłej dyrektorki RAGTAG), serwetka wykonana na drutach i podarowana nam przez mamę Ewy Kłos wraz z pięknymi życzeniami, dzianina zaprojektowana przez Bibę, szydełkowa spódniczka marki Lola Prusac (paryskiej projektantki pochodzącej z Łodzi), sukienka oraz inne projekty autorstwa Magdaleny Jabłońskiej, a także góralskie skarpety odtworzone na podstawie fotografii z 1951 roku, udostępnionej przez Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie. Naszą kolekcję uzupełniają ciągle współczesne wyroby dziewiarskie i szydełkowe, wełna z Zakopanego, próbki włóczek i przędz, wzorniki, antyczny niciak, publikacje, fotografie, dokumenty oraz materiały archiwalne związane z historią dziewiarstwa. Odtworzyliśmy również klocki do koronek z zakopiańskiej Szkoły Koronkarskiej.
To dopiero początek naszej kolekcji. Każdy eksponat ma jednak swoją historię i wnosi kolejną opowieść do dziejów dziewiarstwa. Warto pamiętać, że nawet największe i najbardziej znane muzea świata rozpoczynały swoją działalność od niewielkich, często prywatnych zbiorów tworzonych z pasji, ciekawości i potrzeby ocalenia dziedzictwa dla przyszłych pokoleń. Wierzymy, że podobnie będzie z Muzeum Dziewiarstwa – kolekcją, która z roku na rok będzie się powiększać, dokumentując historię i współczesność dziewiarstwa recznego w Polsce i na świecie.
Być może nasze muzeum uda umieścić się pod jednym konkretnym adresem, jesli nie – przekazemy zbiory wybranej instytucji w Polsce.
Inspirujący przykład Seweryna Udzieli, czyli jak powstało Muzeum Etnograficzne w Krakowie
Historia powstania Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie, ktore bardzo lubimy, jest doskonałym przykładem na to, że wielkie muzea często rodzą się z pasji jednej osoby, a nie od razu jako duże instytucje.
Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie nie powstało jako okazała instytucja z własnym gmachem i tysiącami eksponatów. Jego początki były niezwykle skromne. Twórca muzeum, Seweryn Udziela – nauczyciel, etnograf i kolekcjoner – przez wiele lat gromadził przedmioty związane z kulturą ludową, kierując się przekonaniem, że należy ocalić od zapomnienia zanikające przejawy życia codziennego i tradycji. Początkowo próbował utworzyć dział etnograficzny w Muzeum Narodowym w Krakowie, jednak z powodu braku miejsca nie było to możliwe. Część zbiorów przechowywał więc we własnym mieszkaniu, a część w niewielkim pomieszczeniu przy szkole w Podgórzu.
W 1911 roku, wspólnie z gronem naukowców Uniwersytetu Jagiellońskiego, powołał Towarzystwo Muzeum Etnograficznego i otworzył pierwszą ekspozycję. Mieściła się ona zaledwie w trzech niewielkich pokojach przy ulicy Studenckiej 12 w Krakowie. To właśnie tam rozpoczęła się historia jednej z najważniejszych polskich placówek muzealnych.
W kolejnych latach zbiory systematycznie rosły. W 1913 roku muzeum przeniesiono do budynku na Wawelu, a po II wojnie światowej otrzymało obecną siedzibę w dawnym ratuszu miasta Kazimierza przy placu Wolnica. Dzisiejsza kolekcja liczy około 80 tysięcy muzealiów i należy do najważniejszych zbiorów etnograficznych w Polsce.
Nasze aktualne działania
Obecnie realizujemy ogólnopolski projekt badawczy „Rok Polskich Swetrów 2026”, którego celem jest dokumentowanie historii polskiego swetra, jego regionalnych odmian, wzornictwa oraz współczesnych tradycji dziewiarskich. Rok 2025 był dla nas Rokiem Polskich Rękawic. W ramach projektu prowadzimy badania, gromadzimy materiały archiwalne, fotografie, relacje oraz eksponaty, które w przyszłości wzbogacą zbiory Muzeum Dziewiarstwa.
Równolegle tworzymy i systematycznie rozwijamy Kolekcję Polskich Wzorów – cyfrowe archiwum historycznych oraz współczesnych wzorów dziewiarskich, dokumentujące bogactwo polskiego wzornictwa i jego ewolucję na przestrzeni lat.
Ważnym elementem naszej działalności jest również wydawanie kwartalnika historycznego „Wełna i koronki”, poświęconego historii dziewiarstwa, włókiennictwa, koronkarstwa oraz szeroko rozumianego dziedzictwa tekstylnego. Czasopismo popularyzuje wyniki badań, prezentuje niepublikowane materiały archiwalne i promuje współczesnych twórców, stając się jednocześnie platformą wymiany wiedzy i doświadczeń.
Od dwóch lat publikujemy historię polskiego dziewiarstwa na łamach magazynu „Puch”. Objęliśmy swoim patronatem Ogólnopolski Konkurs Dziewiarski. Uczestniczymy w Knitting History Forum, aby poznawać i prezentować w Polsce także historię dziewiarstwa z innych stron świata.
Jednocześnie przygotowujemy dokumentację niezbędną do formalnego uregulowania działalności Muzeum Dziewiarstwa. Trwają prace nad regulaminem muzeum, zgodnie z obowiązującymi przepisami dotyczącymi muzeów prywatnych. Naszym celem jest stworzenie nowoczesnego muzeum specjalistycznego, działającego zgodnie z najwyższymi standardami muzealnymi, naukowymi i edukacyjnymi. Nie jest jeszcze jasne, jaką formę organizacyjną przyjmie w przyszłości, byc może znajdzie swoją stałą siedzibę i będzie funkcjonowało jako niewielkie muzeum stacjonarne lub izba pamięci. Niewykluczone jednak, że nasze zbiory zostaną kiedyś przekazane instytucji muzealnej w Polsce, gdzie będą mogły być nadal rozwijane, badane i udostępniane kolejnym pokoleniom.
Niezależnie od tego, jaki kierunek przyniesie przyszłość, najważniejsze jest dla nas zachowanie i ocalenie dziedzictwa polskiego dziewiarstwa ręcznego. Muzea powstają po to, aby chronić pamięć o przeszłości. To właśnie ta misja jest dla nas najważniejsza – nie miejsce, w którym znajdują się zbiory, lecz ich bezpieczeństwo, dostępność i możliwość dalszego służenia nauce, edukacji oraz wszystkim miłośnikom dziewiarstwa.
Anna Bednarz
